O chorobie niebieskiego języka, która w Polsce nie znika
W Polsce borykamy się z chorobą niebieskiego języka (ang. Blue tongue virus, skrót BTV) od momentu pojawienia się pierwszego ogniska, które stwierdzono 22 listopada 2024 roku (powiat wołowski, województwo dolnośląskie) w gospodarstwie utrzymującym bydło mięsne. Dziś niemalże na ¾ powierzchni Polski stwierdzono przypadki BTV u zwierząt, najwięcej na zachodzie Polski. We wrześniu ubiegłego roku odnotowano 11 ognisk, a do 31.12.2025 r. wystąpiło łącznie 81 ognisk chorobowych. Jest to duży wzrost w stosunku do roku ubiegłego i stanowi poważne zagrożenie produkcji zwierzęcej.
Jest to choroba zakaźna przeżuwaczy domowych i dzikich, a zarazić się nią może bydło, owce, kozy, a także sarny, jelenie, antylopy, wielbłądy i słonie. Chorobę wywołuje wirus z rodzaju Orbivirus (Reoviridae). Zwierzęta zarażają się poprzez owady kłująco-ssące z rzędu muchówek, rodzaju kuczmany (Culicoides) oraz krew i nasienie. Co ważne produkty zwierzęce nie stanowią zagrożenia dla ludzi. Wirus choroby niebieskiego języka występuje w 27 wariantach (serotypach). W Europie dominowały serotypy 1, 4 i 8. Eksperci uważają, że zmiany klimatyczne oraz wydłużone okresy aktywności owadów sprzyjają zakażeniom. Niestety prognozy na rok 2026 nie są obiecujące. Bez odpowiednich działań bioasekuracyjnych wirus może powrócić do gospodarstw z podobną siłą.
W wielu gospodarstwach choroba niebieskiego języka przebiegła bezobjawowo, co utrudnia jej wykrycie i zwiększa ryzyko rozprzestrzeniania. Rozszerzają się strefy objęte restrykcjami, co wpływa na wprowadzenie dodatkowych wizyt kontrolnych lekarzy weterynarii, ograniczeń w przemieszczaniu, a także konieczności wykonywania badań przed transportem. Zdobycie wymaganych dokumentów wydłuża procedury weterynaryjne, a wielu rolników skarży się na trudności z wypełnianiem dokumentacji czy też na opóźnienia w sprzedaży bydła.
Najczęściej na BTV choruje bydło, rzadziej owce, aczkolwiek przebieg choroby jest intensywniejszy i trudniejszy u owiec niż u bydła. Występuje długi okres wylęgania choroby, ponieważ objawy kliniczne mogą być widoczne dopiero po 60–80 dniach po zakażeniu. Charakterystyczne wówczas objawy to: gorączka, ślinotok, zaczerwienie i obrzęk błony śluzowej jamy ustnej, owrzodzenie opuszki zębowej i końca języka, zapalenie koronki i tworzywa racic, kulawizny, ronienia, rodzenie zdeformowanych cieląt (najczęściej deformacje dotyczą głowy), u krów mlecznych występuje łuszczenie się naskórka strzyków i tworzenie się strupów. Podczas ostrej fazy choroby (7–14 dni) wydajność mleczna może spaść nawet o 30–50%, a pełny powrót do wydajności mlecznej u krów sprzed choroby może potrwać nawet od 2 do 6 tygodni. Obserwuje się również pogorszenie jakości mleka spowodowane wzrostem komórek somatycznych, co obniża parametry jakościowe mleka. Takie mleko nie powinno trafiać do skupu.
U owiec choroba może przebiegać od zakażenia bezobjawowego, po postać przewlekłą, nadostrą lub ostrą. Charakterystyczne objawy to: wysoka temperatura sięgająca do 41–42oC, spadek kondycji, utrata mleczności, obrzęk warg, powiek i małżowin usznych, silne zaczerwienieniem błony śluzowej policzków i jamy nosowej, wybroczyny w jamie ustnej i nosowej, owrzodzenie warg, opuszki zębowej, języka, duszności, ślinotok, wypływ z nosa, wymioty, przekrwiony, obrzęknięty język, biegunka, kulawizny, zapalenie płuc, rodzenie martwych lub zdeformowanych jagniąt.
Zgodnie z przepisami zwalczania chorób zakaźnych zwierząt wokół potwierdzonego ogniska chorobowego wyznaczana jest strefa ochronna o promieniu 100 km, w której występują ograniczenia w przemieszczaniu zwierząt oraz intensyfikacja nadzoru weterynaryjnego w gospodarstwach.
Jak zabezpieczyć gospodarstwo przed możliwym zachorowaniem?
Najskuteczniejszą metodą jest zaszczepienie zwierząt. Na rynku dostępne są szczepionki wielowalentne, chroniące przed kilkoma serotypami wirusa jednocześnie. Najlepiej zaszczepić w okresie kwiecień/maj, czyli 30 dni przed rozpoczęciem sezonu aktywności meszek. Z punktu widzenia ekonomicznego zaszczepienie stada jest tańsze niż potencjalne straty związane z pojawieniem się w nim choroby. Dodatkowo należy bezwzględnie wystrzegać się zakupu zwierząt z niewiadomego źródła bez świadectwa zdrowia, zapewnić systematyczne, okresowe wizyty lekarza weterynarii w gospodarstwie, zwalczać owady w pomieszczeniach, w których znajdują się zwierzęta.
Zwalczanie owadów w gospodarstwie można prowadzić w dwojaki sposób: mechanicznie bądź chemicznie. Metoda pierwsza opiera się na instalacji siatek na oknach i drzwiach w budynkach inwentarskich o wielkości oczek poniżej 1 mm, osuszaniu kałuż i mokradeł w pobliżu gospodarstwa, które stanowią miejsce lęgowe dla muszek oraz trzymanie zwierząt w budynkach od późnego popołudnia do zmierzchu, podczas szczytowej aktywności meszek. Natomiast do metod chemicznych zaliczamy stosowanie repelentów, czyli środków odstraszających owady. Należy zwrócić uwagę na okresy karencji mleka, które mogą wynosić od 12 godzin do nawet kilku dni. W przypadku zauważenia przez właściciela objawów sugerujących podejrzenie choroby zakaźnej niezwłocznie należy zgłosić ten fakt powiatowemu lekarzowi weterynarii bądź wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta.
Leczenie choroby niebieskiego języka polega na: stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych, podawaniu roztworów infuzyjnych, zapewnieniu diety łatwo przyswajalnej lub w wyjątkowych sytuacjach podawaniu z ręki, zastosowaniu antybiotyków i pielęgnacji zmian skórnych.
Komisja Europejska zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2021/620 uznała Polskę za obszar wolny od zakażenia wirusem choroby niebieskiego języka (część terytorium).
Odstępstwa dotyczące przemieszczania zwierząt z państw członkowskich do stref w Polsce bez statusu obszaru wolnego od choroby i bez zatwierdzonego programu likwidacji zakażenia wirusem choroby niebieskiego języka:
1. Zwierzęta w wieku powyżej 90. dnia życia:
n jeżeli były chronione przed zarażeniem za pomocą insektycydów lub środków odstraszających przez co najmniej 14 dni przed datą przemieszczenia, a w tym okresie przeszły badanie metodą PCR z wynikiem ujemnym, które zostało przeprowadzone na próbkach co najmniej po upływie 14 dni od rozpoczęcia ochrony
lub
– zwierzęta, które są zaszczepione na wszystkie serotypy wirusa zgłoszone w ciągu ostatnich 2 lat w państwie członkowskim lub strefie pochodzenia i
– przemieszczenie nastąpi po 30 dniach od podania pierwszej dawki szczepienia lub 10 dni od podania drugiej dawki szczepienia (jeśli zastosowana szczepionka wymaga podania 2 dawek) i
– zwierzęta pozostają w okresie działania szczepionki gwarantowanym w specyfikacji szczepionki.
2. Zwierzęta w wieku poniżej 90. dnia życia:
– są zaszczepione na wszystkie serotypy wirusa zgłoszone w ciągu ostatnich 2 lat w państwie członkowskim lub strefie pochodzenia przed kryciem lub co najmniej 28 dni przed ich urodzeniem i
– matka pozostaje w czasie porodu w okresie gwarantowanego działania szczepionki
lub
– były chronione przed zarażeniem za pomocą insektycydów lub środków odstraszających przez co najmniej 14 dni przed datą przemieszczenia, a w tym okresie przeszły badanie metodą PCR z wynikiem ujemnym, które zostało przeprowadzone na próbkach co najmniej po upływie 14 dni od rozpoczęcia ochrony.
3. Zwierzęta niezależnie od wieku:
– utrzymywane w państwie członkowskim lub w strefie sezonowo wolnej od zakażenia chorobą niebieskiego języka przez
– co najmniej 60 dni przed datą przemieszczenia
albo
– co najmniej 28 dni przed datą przemieszczenia i przeszły badanie serologiczne z wynikiem ujemnym, z próbek pobranych co najmniej po upływie 28 dni od wprowadzenia zwierzęcia do państwa członkowskiego lub strefy sezonowo wolnych od BTV
albo
– co najmniej 14 dni przed datą przemieszczenia i przeszły z wynikiem ujemnym badanie metodą PCR wykonane na próbkach pobranych co najmniej po upływie 14 dni od wprowadzenia zwierzęcia do państwa członkowskiego lub strefy sezonowo wolnych od zakażenia BTV.
W odniesieniu do przemieszczeń zwierząt do obszarów Polski uważanych za wolne od zakażenia BTV nie stosuje się żadnych odstępstw. Warunki obowiązują od 25.08.2025 roku.
Nie przewidziano systemu odszkodowań za straty produkcyjne lub padnięcia zwierząt, a pełne koszty związane z chorobą niebieskiego języka ponosi hodowca.
Ogniska chorobowe pojawiły się również w innych krajach. Najwięcej ognisk na rok 2024 zanotowano w Holandii, Niemczech, Belgii, Francji, a także w Danii, Szwecji i Norwegii. Choroba ta pojawiła się również w Luksemburgu, Francji, Hiszpanii i w Wielkiej Brytanii.
Choroba niebieskiego języka nie jest zwalczana z urzędu, ale poszczególne kraje członkowskie mogą wprowadzać swoje programy jej zwalczania poprzez wydawanie zaleceń dla hodowców, np. w zakresie szczepień zwierząt oraz ograniczenie handlu międzynarodowego żywymi zwierzętami. Na stronie internetowej Głównego Inspektoratu Weterynaryjnego można znaleźć przepisy unijne oraz krajowe dotyczące choroby niebieskiego języka oraz wytyczne Głównego Lekarza Weterynarii w sprawie postępowania organów Inspekcji Weterynaryjnej w związku z wystąpieniem na terytorium Polski zakażenia wirusem choroby niebieskiego języka.
Daria Rucińska, KPODR
Opracowano na podstawie:
– danych ze strony internetowej Głównego Inspektoratu Weterynarii,
– prodairy.pl.
