{"id":5377,"date":"2024-05-08T13:53:52","date_gmt":"2024-05-08T11:53:52","guid":{"rendered":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/?p=5377"},"modified":"2024-05-08T13:54:47","modified_gmt":"2024-05-08T11:54:47","slug":"czy-jest-mi-tu-dobrze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/2024\/05\/08\/czy-jest-mi-tu-dobrze\/","title":{"rendered":"Czy jest mi tu dobrze?"},"content":{"rendered":"\n

W pogoni za op\u0142acalno\u015bci\u0105 produkcji zwierz\u0119cej cz\u0119sto zapomina si\u0119 o dobrostanie zwierz\u0105t. Obecnie d\u0105\u017cy si\u0119 do tego, aby by\u0142 on jak najlepszy, ale nale\u017cy go umie\u0107 odpowiednio oceni\u0107, co mo\u017ce by\u0107 trudne.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w XIII wieku \u015bw. Franciszek z Asy\u017cu g\u0142osi\u0142 szacunek dla ca\u0142ej przyrody. Jednak musia\u0142o up\u0142yn\u0105\u0107 kilka wiek\u00f3w, aby ludzie podj\u0119li dzia\u0142ania dotycz\u0105ce opracowania norm w\u0142a\u015bciwego utrzymania zwierz\u0105t. Powszechnie s\u0105 ju\u017c znane tzw. sygna\u0142y zwierz\u0105t, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 oceni\u0107 ich stan zdrowotny i psychiczny. Analizy zawarto\u015bci hormonu stresu we krwi \u2013 kortyzolu, pog\u0142\u0119biaj\u0105 t\u0119 znajomo\u015b\u0107. Podstawowe za\u0142o\u017cenia dobrostanu sformu\u0142owa\u0142 w 1965 roku prof. Francis Brambella, a w 1979 roku \u00f3wczesna Rada Dobrostanu Zwierz\u0105t Gospodarskich (Farm Animal Welfare Council \u2212 FAWC, obecnie Farm Animal Welfare Committee \u2212 Komitet ds. Dobrostanu Zwierz\u0105t Gospodarskich) opublikowa\u0142a Kodeks Dobrostanu Zwierz\u0105t Gospodarskich. Znanych jest te\u017c 5 zasad utrzymania dobrostanu, tzw. wolno\u015bci zwierz\u0105t: 1) od g\u0142odu i pragnienia, 2) od dyskomfortu fizycznego i psychicznego, 3) od b\u00f3lu i uraz\u00f3w oraz chor\u00f3b, 4) od strachu i stresu, tak\u017ce w relacjach z cz\u0142owiekiem oraz 5) do wyra\u017cania normalnego zachowania. Zosta\u0142y one opublikowane przez FAWC w 1992 roku. Pierwsz\u0105 wolno\u015b\u0107 spe\u0142ni\u0107 mo\u017cna poprzez zapewnienie \u0142atwego dost\u0119pu do \u015bwie\u017cej wody pitnej i paszy dla zachowania pe\u0142nego zdrowia i \u017cywotno\u015bci, drug\u0105 \u2212 odpowiednich warunk\u00f3w otoczenia, w tym schronienia i wygodnego miejsca do odpoczynku, trzeci\u0105 \u2212 zapobiegaj\u0105c, diagnozuj\u0105c i lecz\u0105c, czwart\u0105 \u2212 dostarczaj\u0105c wystarczaj\u0105cej przestrzeni, odpowiedniego wyposa\u017cenia i towarzystwa zwierz\u0105t tego samego gatunku, pi\u0105t\u0105 \u2212 zapewniaj\u0105c warunki zapobiegaj\u0105ce cierpieniu psychicznemu (mentalnemu).<\/p>\n\n\n\n

Definicja dobrostanu<\/p>\n\n\n\n

W psychologii dobrostan, to subiektywnie postrzegane przez jednostk\u0119 poczucie zadowolenia z fizycznego (zdrowie, kondycja fizyczna), psychicznego i spo\u0142ecznego stanu w\u0142asnego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

W przypadku zwierz\u0119cia dobrostan mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako stan, w kt\u00f3rym potrafi ono radzi\u0107 sobie z presj\u0105 czynnik\u00f3w \u015brodowiska, w kt\u00f3rym przebywa. Warunki \u015brodowiskowe powinny zaspokaja\u0107 jego potrzeby biologiczne i behawioralne, umo\u017cliwiaj\u0105c mu ekspresj\u0119 (wyra\u017cenie) ca\u0142ego potencja\u0142u genetycznego. Nie mog\u0105 one powodowa\u0107 niepotrzebnego cierpienia, b\u00f3lu czy zranienia. Powinna by\u0107 zachowana pe\u0142na harmonia organizmu pozostaj\u0105cego w komforcie fizycznym i psychicznym.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ci\u0105gle zwi\u0119kszany poziom produkcji prowadzi do przeci\u0105\u017cenia uk\u0142adu biologicznego, co prowadzi do os\u0142abienia jego wytrzyma\u0142o\u015bci na warunki \u015brodowiska, szczeg\u00f3lnie te niekorzystne. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 byd\u0142o holszty\u0144sko-fryzyjskie. (Fot. M. Rz\u0105sa)<\/em><\/p>\n\n\n\n

W przypadku zwierz\u0105t gospodarskich utrzymywanych przez cz\u0142owieka w okre\u015blonych i bardzo zr\u00f3\u017cnicowanych warunkach, dobrostan to kompromis mi\u0119dzy ca\u0142kowitym wykorzystaniem zwierz\u0119cia, a radykaln\u0105 koncepcj\u0105 rezygnacji z chowu i hodowli zwierz\u0105t. By\u0107 mo\u017ce tzw. z\u0142otym \u015brodkiem jest jak najwi\u0119ksze zmniejszenie stresu, b\u00f3lu i cierpienia z jednoczesn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 chowu i hodowli zwierz\u0105t w celu ich wykorzystania. Cz\u0142owiek ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 u\u017cytkowania zwierz\u0119cia, ale z ograniczonymi do minimum czynnikami stresogennymi b\u0119d\u0105cymi nast\u0119pstwem jego dzia\u0142alno\u015bci. Zw\u0142aszcza, \u017ce \u017cycie inwentarza \u017cywego bywa kr\u00f3tkie, np. brojlera kurzego to sze\u015b\u0107 tygodni od wyklucia do uboju.<\/p>\n\n\n\n

Nauka o dobrostanie poszukuje odpowiedzi na trzy podstawowe pytania: czy zwierz\u0119ta s\u0105 \u015bwiadome, jak mo\u017cna polepszy\u0107 ich dobrostan w warunkach praktycznych oraz jak mierzy\u0107 warunki ich bytowania, zar\u00f3wno korzystne, jak i niekorzystne.<\/p>\n\n\n\n

Co wp\u0142ywa na dobrostan zwierz\u0105t?<\/p>\n\n\n\n

\u015arodowisko hodowlane ma znaczny wp\u0142yw na dobrostan zwierz\u0105t gospodarskich. Mo\u017ce ono oddzia\u0142ywa\u0107 na nie czynnikami fizycznymi i spo\u0142ecznymi. Do pierwszej grupy zalicza si\u0119 materialne warunki chowu, czyli np. \u017cywienie, pomieszczenia i ich mikroklimat, \u015bci\u00f3\u0142k\u0119 itp. Nale\u017cy zapewni\u0107 odpowiedni\u0105 przestrze\u0144 \u017cyciow\u0105 i wyposa\u017cenie. Zabezpieczy\u0107 nieograniczony dost\u0119p do \u015bwie\u017cej wody pitnej, \u015bwie\u017cej paszy pokrywaj\u0105cej potrzeby bytowe i produkcyjne. Zagwarantowa\u0107 trzeba optymalne warunki \u015brodowiskowe \u2212 wygodn\u0105 powierzchni\u0119 do wypoczynku, schronienie przed upa\u0142em, zimnem, wiatrem, opadami atmosferycznymi. Na przyk\u0142ad uniemo\u017cliwienie lochom budowania gniazda przed oproszeniem mo\u017ce u nich wywo\u0142a\u0107 reakcj\u0119 stresow\u0105 lub zaburzone zachowanie z powodu braku mo\u017cliwo\u015bci wykonania tej czynno\u015bci. Nale\u017cy dba\u0107 o odpowiedni\u0105 profilaktyk\u0119 i prewencj\u0119, szybk\u0105 diagnostyk\u0119 i skuteczne leczenie, zapewniaj\u0105c opiek\u0119 lekarza weterynarii. Wa\u017cne jest te\u017c odpowiednie traktowanie zwierz\u0105t, bez ich psychicznego cierpienia.<\/p>\n\n\n\n

Drug\u0105 grup\u0119 tworzy \u015brodowisko spo\u0142eczne, czyli inne osobniki tego samego gatunku, a tak\u017ce cz\u0142owiek. Dlatego zwierz\u0119tom nale\u017cy zapewni\u0107 towarzystwo innych zwierz\u0105t tego samego gatunku, a zachowanie cz\u0142owieka powinno by\u0107 dla nich zrozumia\u0142e i powtarzalne. Wa\u017cna jest prawid\u0142owa rutyna zachowa\u0144 ludzkich. Reakcji zwierz\u0105t zaskoczonych innym ni\u017c zwykle zachowaniem ludzi, nie da si\u0119 dok\u0142adnie przewidzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Indeks dobrostanu zwierz\u0105t<\/p>\n\n\n\n

W wielu o\u015brodkach badawczych podejmowane s\u0105 pr\u00f3by stworzenia indeksu dobrostanu zwierz\u0105t gospodarskich, czyli ca\u0142o\u015bciowej punktowej formy jego oceny. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 badania prowadzone we W\u0142oszech na bydle opasowym. Przyj\u0119to w nich do oceny nast\u0119puj\u0105ce czynniki: system utrzymania, zdrowie, chorob\u0119, zachowanie si\u0119 i reakcje zwierz\u0105t, jako\u015b\u0107 opieki i zarz\u0105dzania inwentarzem \u017cywym. Ka\u017cdemu czynnikowi przypisano punktowane cechy z odpowiednimi stopniami akceptowalno\u015bci. Suma punkt\u00f3w wyznacza\u0142a indeks i pos\u0142u\u017cy\u0142a do ustalenia warto\u015bci granicznych dobrego i z\u0142ego dobrostanu. Zbadano 102 fermy byd\u0142a mi\u0119snego, z czego w 71 stwierdzono w\u0142a\u015bciwy dobrostan. Najwi\u0119kszy wp\u0142yw negatywny na dobrostan mia\u0142 niestety cz\u0142owiek, a konkretnie jako\u015b\u0107 opieki i zarz\u0105dzania zwierz\u0119tami.<\/p>\n\n\n\n

Dobrostan zwierz\u0105t a zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cnym elementem prowadzenia chowu zwierz\u0105t jest zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j. Oznacza to, \u017ce interes cz\u0142owieka i utrzymywanych przez niego zwierz\u0105t oraz \u015brodowiska naturalnego s\u0105 r\u00f3wnie cenne i wzajemnie powi\u0105zane. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 wprowadzanie nowej szczepionki. Pomijaj\u0105c warunki jej rejestracji, musi ona by\u0107 skuteczna, ale nie mo\u017ce negatywnie oddzia\u0142ywa\u0107 na \u015brodowisko naturalne. A tak nie sta\u0142o si\u0119 cho\u0107by w przypadku szczepionek stosowanych w Polsce przeciwko w\u015bciekli\u017anie u lis\u00f3w. Wyk\u0142adany preparat sprawi\u0142, \u017ce populacja tego zwierz\u0119cia wzros\u0142a, co mia\u0142o negatywne skutki \u2212 zmniejszy\u0142o liczebno\u015b\u0107 zaj\u0119cy i kuropatw, na kt\u00f3re poluj\u0105 lisy. W afryka\u0144skiej Botswanie broni\u0105c przed pryszczyc\u0105 byd\u0142o, kt\u00f3rego ch\u00f3w rozwija\u0142 si\u0119 bardzo intensywnie, stawiano kordony sanitarne. Zablokowa\u0142y one naturalne drogi migracji dzikich zwierz\u0105t z rodziny byd\u0142owatych, co doprowadzi\u0142o do masowej eksterminacji tych ssak\u00f3w kopytnych.<\/p>\n\n\n\n

Ludzie, zwierz\u0119ta i \u015brodowisko naturalne, to powi\u0105zane ze sob\u0105 ogniwa zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju, kt\u00f3re maj\u0105 takie samo znaczenie. Do tej pory jako\u015b\u0107 produkt\u00f3w pochodzenia zwierz\u0119cego (ale te\u017c i ro\u015blinnego) wi\u0105zano zwykle z ich smakowito\u015bci\u0105. Obecnie nacisk k\u0142adzie si\u0119 tak\u017ce na ich wp\u0142yw na zdrowie ludzi, przy jednoczesnym zachowaniu w\u0142a\u015bciwego dobrostanu zwierz\u0105t, od kt\u00f3rych s\u0105 pozyskiwane oraz prawid\u0142owego utrzymania \u015brodowiska naturalnego podczas chowu, jak i w trakcie trwania proces\u00f3w przetw\u00f3rczych.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 konsument\u00f3w a dobrostan zwierz\u0105t<\/p>\n\n\n\n

Wiele lat temu w Stanach Zjednoczonych zapytano dzieci, sk\u0105d bierze si\u0119 mleko. Odpowiedzia\u0142y, \u017ce z fabryk mleka. Jak pisze znana ameryka\u0144ska badaczka behawioru zwierz\u0105t, Temple Grandin, b\u0119d\u0105ca osob\u0105 autystyczn\u0105, tak\u017ce m\u0142odzi doro\u015bli ludzie w krajach rozwini\u0119tych maj\u0105 pewien dystans do rolnictwa. Niewielu zdaje sobie spraw\u0119 z tego, sk\u0105d pochodzi \u017cywno\u015b\u0107, co mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 niewiarygodne. Z ankiety przeprowadzonej w USA wynika, \u017ce 31% m\u0142odych doros\u0142ych ludzi nie by\u0142o nigdy w gospodarstwie rolnym. Natomiast w Wielkiej Brytanii stwierdzono, \u017ce 50% os\u00f3b poni\u017cej 23 roku \u017cycia nie umia\u0142o powi\u0105za\u0107 pochodzenia steku z byd\u0142em mi\u0119snym, a 8% uwa\u017ca\u0142o, \u017ce boczek jest z pszenicy.<\/p>\n\n\n\n

Autorka wskazuje, \u017ce powinna istnie\u0107 lepsza komunikacja mi\u0119dzy m\u0142odymi doros\u0142ymi lud\u017ami a np. przemys\u0142em mi\u0119snym. Wra\u017cliwym zagadnieniem jest ub\u00f3j zwierz\u0105t, zw\u0142aszcza bez og\u0142uszania \u2212 w przypadku uboj\u00f3w rytualnych wg zasad religijnych \u2013 szechita (hebr.) i halal (arab.) oraz nietrzymanie wysokich standard\u00f3w w chowie, transporcie zwierz\u0105t, a tak\u017ce przed ubojem oraz w trakcie niego. Pomocna mo\u017ce by\u0107 wszechobecna cyfryzacja \u017cycia. Ponadto, konsumenci powinni wiedzie\u0107, \u017ce poziom stresu u zwierz\u0105t przed ubojem jest podobny do tego, kt\u00f3rego do\u015bwiadczaj\u0105 one w gospodarstwie. Obecnie sprzedawcy detaliczni, naciskani przez klient\u00f3w, ale te\u017c i przez aktywist\u00f3w r\u00f3\u017cnych ruch\u00f3w i organizacji prozwierz\u0119cych \u2212 niekiedy o w\u0105tpliwym autorytecie, stawiaj\u0105 wymogi odno\u015bnie do w\u0142a\u015bciwych standard\u00f3w dobrostanu zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Poziom produkcji a dobrostan zwierz\u0105t<\/p>\n\n\n\n

Istotne znaczenie ma poziom produkcji, kt\u00f3ry ci\u0105gle jest zwi\u0119kszany i prowadzi do przeci\u0105\u017cenia uk\u0142adu biologicznego. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 byd\u0142o holszty\u0144sko-fryzyjskie, genetycznie ukierunkowane do wysokiej produkcji mleka, co jednak doprowadzi\u0142o do os\u0142abienia jego wytrzyma\u0142o\u015bci na warunki \u015brodowiska, szczeg\u00f3lnie gdy s\u0105 one niekorzystne. Temple Grandin apeluje do naukowc\u00f3w i przemys\u0142u o okre\u015blenie optymalnego poziomu produkcji zwierz\u0119cej, a nie poziomu maksymalnego.<\/p>\n\n\n\n

Dobrostan niski czy wysoki<\/p>\n\n\n\n

Oceniaj\u0105c dobrostan mo\u017cna przyj\u0105\u0107 jego dwie kategorie: dobrostan niski i dobrostan wysoki. W pierwszym z nich mo\u017cna zaobserwowa\u0107 u zwierz\u0105t wyst\u0119powanie schorze\u0144, spadek odporno\u015bci i technopatie. Ostatnie, to schorzenia somatyczne i urazy wywo\u0142ane negatywnym oddzia\u0142ywaniem \u015brodowiska. S\u0105 one psychicznymi chorobami cywilizacyjnymi zwierz\u0105t, niezaka\u017anymi, wywo\u0142anymi bezpo\u015brednio lub po\u015brednio przez niekt\u00f3re elementy technologii wprowadzane do produkcji zwierz\u0119cej. Wynikaj\u0105 z nieprzystosowania budynk\u00f3w, pomieszcze\u0144 i urz\u0105dze\u0144 do anatomii zwierz\u0105t. Mog\u0105 by\u0107 spowodowane chowem bez\u015bcio\u0142owym, du\u017c\u0105 koncentracj\u0105 inwentarza \u017cywego, produkcj\u0105 w re\u017cimie technologicznym. Ponadto niski dobrostan, to s\u0142aba zdolno\u015b\u0107 wzrostu i rozwoju, obni\u017cona zdolno\u015b\u0107 adaptacji w sytuacjach stresowych, patologie behawioralne, czyli nienormalne zachowania.<\/p>\n\n\n\n

Dobrostan wysoki jest wtedy, gdy zwierz\u0119ta s\u0105 klinicznie zdrowe, a wska\u017aniki fizjologiczne s\u0105 w normie \u2013 t\u0119tno, oddech, temperatura cia\u0142a, ci\u015bnienie krwi, EKG \u2013 elektrokardiogram, EEG \u2013 elektroencefalogram, czyli wykres bioelektrycznych czynno\u015bci m\u00f3zgu, wska\u017aniki hematologiczne, wska\u017aniki biochemiczne \u2212 zawarto\u015b\u0107 glukozy, mocznika, enzym\u00f3w, bia\u0142ek ostrej fazy, wska\u017aniki immunologiczne, poziom hormon\u00f3w \u2212 katecholaminy, kortyzolu. Przy dobrostanie wysokim zachowanie jest normalne \u2212 w normie wzorc\u00f3w behawioralnych.<\/p>\n\n\n\n

Brak dobrostanu i dobrostan prawid\u0142owy<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c ocenia\u0107 dobrostan w innych dw\u00f3ch kategoriach jako: brak dobrostanu i dobrostan prawid\u0142owy. W tabeli 1 przedstawiono ich opis.<\/p>\n\n\n\n

Tabela 1. Ocena dobrostanu wg pi\u0119ciu wolno\u015bci zwierz\u0105t<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wolno\u015bci zwierz\u0105t<\/strong><\/td>Brak dobrostanu<\/strong><\/td>Dobrostan prawid\u0142owy<\/strong><\/td><\/tr>
Pasza i woda<\/strong><\/td>Brak wody i paszy (g\u0142\u00f3d i pragnienie). Pasza o niew\u0142a\u015bciwej jako\u015bci.<\/td>Dost\u0119p do wody i paszy, dawka pokarmowa zbilansowana zgodnie z potrzebami bytowymi i produkcyjnymi.<\/td><\/tr>
Komfort i \u015brodowisko<\/strong><\/td>Z\u0142e warunki \u015brodowiskowe (zimno lub gor\u0105co), za ma\u0142a powierzchnia bytowa.<\/td>Warunki \u015brodowiskowe optymalne dla danego gatunku. Optymalny mikroklimat i warunki utrzymania.<\/td><\/tr>
B\u00f3l i zdrowie<\/strong><\/td>Choroba, urazy (obra\u017cenia).<\/td>Zdrowie, ruch, brak uraz\u00f3w (obra\u017ce\u0144), opieka i w\u0142a\u015bciwe leczenie.<\/td><\/tr>
Zachowanie<\/strong><\/td>Zachowanie nieprawid\u0142owe lub nie ma mo\u017cliwo\u015bci wyra\u017cania (ekspresji) zachowa\u0144 charakterystycznych dla gatunku np. rycia, grzebania, wyszukiwania pokarmu itp.<\/td>Wyra\u017canie normalnego behawioru, w\u0142a\u015bciwy sk\u0142ad socjalny grupy.<\/td><\/tr>
Stres i strach<\/strong><\/td>Z\u0142e traktowanie przez osoby obs\u0142uguj\u0105ce, g\u0142\u00f3d i pragnienie (r\u00f3wnie\u017c \u017cywienie niezgodne z potrzebami pokarmowymi), b\u00f3l i wykonywanie r\u00f3\u017cnych zabieg\u00f3w bez znieczulenia, strach, frustracja, nuda.<\/td>Brak ostrego stresu i strachu, komfort fizyczny, dost\u0119p do paszy i wody, mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyra\u017cania (ekspresji) instynktu macierzy\u0144skiego.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Analiza zagro\u017ce\u0144 i krytyczne punkty kontroli<\/p>\n\n\n\n

W przypadku kontroli dobrostanu mo\u017cna zastosowa\u0107 swoisty system HACCP (ang. hazard analysis and critical control points, pol. analiza zagro\u017ce\u0144 i krytycznych punkt\u00f3w kontroli). Podane w tabeli 2 punkty krytyczne i problemy z dobrostanem u niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t gospodarskich nie wyczerpuj\u0105 wszystkich mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Tabela 2. Problemy z dobrostanem u niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t gospodarskich<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gatunek zwierz\u0105t<\/td>Punkty krytyczne i problemy dobrostanu<\/td><\/tr>
Byd\u0142o<\/td>Unieruchamianie, powierzchnia boks\u00f3w, unikanie wi\u0105zania pojedynczo, wymagania \u015bwietlne, utrzymanie \u015bcio\u0142owe a pod\u0142ogi rusztowe (te\u017c szczelinowe), dost\u0119p do wybieg\u00f3w i pastwisk, zaopatrzenie w pasze obj\u0119to\u015bciowe, termin odsadzania ciel\u0105t, stabilno\u015b\u0107 grup i zachowania agresywne, dok\u0142adne ustalanie potrzeb pokarmowych, w\u0142a\u015bciwy mikroklimat i unikanie stresu cieplnego (zw\u0142aszcza u kr\u00f3w mlecznych), ograniczanie niekt\u00f3rych praktyk (zabieg\u00f3w) \u2013 dekornizacji, kastracji, stosowanie \u015brodk\u00f3w przeciwb\u00f3lowych przy kastracji, stosowanie stymulator\u00f3w elektrycznych.<\/td><\/tr>
\u015awinie<\/td>Powierzchnia kojc\u00f3w, utrzymanie na \u015bci\u00f3\u0142ce a pod\u0142ogi rusztowe (te\u017c szczelinowe), zaopatrzenie w pasze obj\u0119to\u015bciowe (te\u017c tre\u015bciwe), unikanie utrzymania pojedynczo, wiek odsadzanych prosi\u0105t, wzbogacenie \u015brodowiska, leczenie hormonalne, stosowanie \u015brodk\u00f3w przeciwb\u00f3lowych przy kastracji, problem kanibalizmu i kaudofagii – obgryzania ogon\u00f3w (zw\u0142aszcza u zwierz\u0105t rosn\u0105cych), stosowanie stymulator\u00f3w elektrycznych.<\/td><\/tr>
Dr\u00f3b<\/td>Wymagania \u015bwietlne, zag\u0119szczenie obsady w pomieszczeniach, liczba gniazd i grz\u0119d, dost\u0119p do k\u0105pieli piaskowych, dost\u0119p do \u017cwirku, cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 kontroli stanu zwierz\u0105t, w\u0142a\u015bciwy mikroklimat i unikanie stresu cieplnego, problem kanibalizmu i pterofagii.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Zachowanie w\u0142a\u015bciwego dobrostanu promuje si\u0119 r\u00f3\u017cnymi dzia\u0142aniami, m.in. za pomoc\u0105 tzw. p\u0142atno\u015bci dobrostanowych. W po\u0142\u0105czeniu z dobrostanem pozostaje utrzymanie bezpiecze\u0144stwa \u017cywno\u015bci oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 pokazania, jak si\u0119 j\u0105 produkuje, zw\u0142aszcza na poziomie gospodarstwa rolnego. W USA i Kanadzie niekt\u00f3rzy przedsi\u0119biorcy podj\u0119li takie kroki wprowadzaj\u0105c audyt wideo w produkcji \u017cywno\u015bci realizowany przez niezale\u017cnych audytor\u00f3w. Na poziomie farm dzia\u0142a w Stanach Zjednoczonych, w stanie Indiana, grupa gospodarstw Fair Oaks Farms. S\u0105 to gospodarstwa otwarte dla publiczno\u015bci, oferuj\u0105ce atrakcj\u0119 Fair Oaks Dairy and Pig Adventure (pol. dos\u0142. przygoda z byd\u0142em mlecznym i \u015bwiniami w Fair Oaks). Celem dzia\u0142ania jest edukacja, prezentacja praktyk nowoczesnego chowu zwierz\u0105t i ich \u017cywienia, oferowane jest wiejskie jedzenie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W zagrodzie edukacyjnej \u201eRancho pod Olszyn\u0105\u201d (Fot. A. Hapka)<\/em><\/p>\n\n\n\n

W Polsce istnieje Krajowa Sie\u0107 Gospodarstw Demonstracyjnych. Jej celem jest przekazywanie rolnikom wiedzy i do\u015bwiadczenia, pokazywanie aktualnych i realnych rozwi\u0105za\u0144, umo\u017cliwienie obserwacji i por\u00f3wnania sposob\u00f3w gospodarowania oraz wymiany do\u015bwiadcze\u0144. Cele edukacyjne wobec spo\u0142ecze\u0144stwa spe\u0142nia natomiast Og\u00f3lnopolska Sie\u0107 Zagr\u00f3d Edukacyjnych. \u201eZagrody Edukacyjne\u201d\u00ae s\u0105 prowadzone przez mieszka\u0144c\u00f3w wsi na obszarach wiejskich spe\u0142niaj\u0105c przynajmniej dwa cele edukacyjne. Dotycz\u0105 one produkcji ro\u015blinnej, zwierz\u0119cej, przetw\u00f3rstwa p\u0142od\u00f3w rolnych, \u015bwiadomo\u015bci ekologicznej i konsumenckiej, dziedzictwa kultury materialnej wsi, tradycyjnych zawod\u00f3w, r\u0119kodzie\u0142a i tw\u00f3rczo\u015bci ludowej.<\/p>\n\n\n\n

Pewnym utrudnieniem w dzia\u0142alno\u015bci edukacyjnej wi\u0105\u017c\u0105cej si\u0119 z wizytami obcych ludzi w gospodarstwach mog\u0105 by\u0107 choroby ro\u015blin i zwierz\u0105t, zw\u0142aszcza zaka\u017ane, np. afryka\u0144ski pom\u00f3r \u015bwi\u0144 czy ptasia grypa, ale te\u017c i r\u00f3\u017cne zoonozy (bruceloza, salmonelloza, w\u015bcieklizna, w\u0142o\u015bnica i in.). Nale\u017cy bezwzgl\u0119dnie zachowa\u0107 bezpiecze\u0144stwo ludzi, zwierz\u0105t i \u017cywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

dr hab. Piotr Dorszewski, KPODR<\/p>\n\n\n\n

Opracowano na podstawie:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 El\u017canowski A., 2018. Czym jest i czym nie jest dobrostan. Dobrostan zwierz\u0105t \u2013 r\u00f3\u017cne perspektywy, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk, 51\u201370. [https:\/\/al.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/2018-Dobrostan.pdf];<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Kaleta T., 2017. Dobrostan i behawior zwierz\u0105t \u2013 wyzwanie dla edukacji weterynaryjnej. \u017bycie Weterynaryjne 92(6), 422\u2013424. [https:\/\/www.vetpol.org.pl\/dmdocuments\/ZW-06-2017-05.pdf];<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Grandin T., 2014. Animal welfare and society concerns finding the missing link. Meat Science 98 (3), 461-469. [https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S0309174014001314]; <\/p>\n\n\n\n

\u2013 van Eerdenburg F.J.C.M., Di Giacinto A.M., Hulsen J., Snel B., Stegeman J.A., 2021. A New, Practical Animal Welfare Assessment for Dairy Farmers. Animals 11, 881. [https:\/\/www.mdpi.com\/2076-2615\/11\/3\/881];<\/p>\n\n\n\n

\u2013 https:\/\/rolnictwozrownowazone.pl\/rolnictwo-zrownowazone\/przewodnik-rolnictwa-zrownowazonego\/produkcja-zwierzeca\/elementy-dobrostanu-i-lista-pieciu-wolnosci\/.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W pogoni za op\u0142acalno\u015bci\u0105 produkcji zwierz\u0119cej cz\u0119sto zapomina si\u0119 o dobrostanie zwierz\u0105t. Obecnie d\u0105\u017cy si\u0119 do tego, aby by\u0142 on<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5378,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[18,23,24,17,28,30],"tags":[],"class_list":["post-5377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-bydlo-miesne","category-bydlo-mleczne","category-drob","category-inne-zwierzeta","category-trzoda-chlewna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5377"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5382,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5377\/revisions\/5382"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5378"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}