{"id":5362,"date":"2024-03-06T13:27:02","date_gmt":"2024-03-06T12:27:02","guid":{"rendered":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/?p=5362"},"modified":"2024-05-08T13:31:59","modified_gmt":"2024-05-08T11:31:59","slug":"oj-to-boli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/2024\/03\/06\/oj-to-boli\/","title":{"rendered":"Oj, to boli!"},"content":{"rendered":"\n

Cz\u0119sto r\u00f3\u017cne zabiegi piel\u0119gnacyjne, zootechniczne i weterynaryjne wykonywane rutynowo, mog\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 zmiany zachowa\u0144 u zwierz\u0105t, zw\u0142aszcza m\u0142odych, prowadz\u0105c nawet do ich \u015bmierci. Przyczyn\u0105 mo\u017ce by\u0107 b\u00f3l.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S po\u015br\u00f3d wszystkich bod\u017ac\u00f3w lub\u00a0 stan\u00f3w cierpienia w chowie i hodowli zwierz\u0105t jest on jedn\u0105\u00a0\u00a0z najwa\u017cniejszych przyczyn pogarszania dobrostanu. R\u00f3\u017cnorodne zabiegi i czynno\u015bci wykonywane na zwierz\u0119tach \u2013 zw\u0142aszcza niedoros\u0142ych, mog\u0105 go zak\u0142\u00f3ca\u0107 i wywo\u0142ywa\u0107 nieoczekiwane skutki. Byd\u0142o, \u015bwinie, owce, kozy, konie, jak i wiele innych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t nale\u017c\u0105 do zagniazdownik\u00f3w, czyli potomstwo rodzi si\u0119 w bardzo zaawansowanym stadium rozwoju motorycznego i sensorycznego, wi\u0119c mo\u017ce odczuwa\u0107 b\u00f3l nawet ju\u017c w \u017cyciu p\u0142odowym. Jednak zdania co do tego s\u0105 podzielone, ale po porodzie na pewno zwierz\u0119 jest wra\u017cliwe. Zdolno\u015b\u0107 do odczuwania b\u00f3lu jest r\u00f3\u017cna u rozmaitych zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

W 2012 roku grupa wybitych naukowc\u00f3w \u015bwiatowych podpisa\u0142a tzw. Deklaracj\u0119 z Cambridge, w kt\u00f3rej stwierdzono, \u017ce zwierz\u0119ta posiadaj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 i s\u0105 \u015bwiadome w takim samym stopniu, jak ludzie.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy pojawia si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107<\/p>\n\n\n\n

Czy zwierz\u0119 cierpi, gdy wykonuje si\u0119 u niego jakie\u015b zabiegi? Warunkiem wst\u0119pnym cierpienia s\u0105 odczuwanie i \u015bwiadomo\u015b\u0107. Naukowcy nowozelandzcy uwa\u017caj\u0105, \u017ce zwierz\u0119ta musz\u0105 by\u0107 \u015bwiadome, aby m\u00f3c odbiera\u0107 informacje sensoryczne (czuciowe) i je \u201eprzerabia\u0107\u201d na prze\u017cycia, a jednocze\u015bnie musz\u0105 posiada\u0107 wyj\u0105tkowe mechanizmy nerwowe (neuronowe), kt\u00f3re pozwalaj\u0105 na tak\u0105 przemian\u0119. Ponadto doznania musz\u0105 by\u0107 odpowiednio szkodliwe lub okropne, by spowodowa\u0107 cierpienie. Jednak uk\u0142ad nerwowy zarodk\u00f3w i p\u0142od\u00f3w zwierz\u0105t gospodarskich, przynajmniej w pierwszej po\u0142owie ci\u0105\u017cy, nie jest na tyle rozwini\u0119ty, aby m\u00f3c spowodowa\u0107 odczuwanie, ale organ ten rozwija si\u0119 ca\u0142y czas a\u017c do porodu. Autorzy pisz\u0105, \u017ce zarodek i p\u0142\u00f3d nigdy nie s\u0105 \u015bwiadome, zw\u0142aszcza \u017ce pocz\u0105tkowo nie posiadaj\u0105 struktur m\u00f3zgowych zdolnych do podtrzymywania \u015bwiadomo\u015bci. P\u00f3\u017aniej, gdy ju\u017c mo\u017cna oceni\u0107 aktywno\u015b\u0107 elektryczn\u0105 m\u00f3zgu, wskazuje ona na utrzymywanie ci\u0105g\u0142ego snu. Ten stan trwa te\u017c dzi\u0119ki kilku wewn\u0119trznym zwi\u0105zkom i mechanizmom, do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105, m.in. adenozyna (silny \u015brodek neurohamuj\u0105cy i wywo\u0142uj\u0105cy sen), allopregnanolon i pregnanolon (neurosteroidowe \u015brodki znieczulaj\u0105ce), prostaglandyna D2 (silny hormon wywo\u0142uj\u0105cy sen), \u0142o\u017cyskowy inhibitor neuron\u00f3w, ciep\u0142o, wyporno\u015b\u0107, stymulacja dotykowa. Tak wi\u0119c, \u015bwiadomo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 dopiero po urodzeniu. Wskazuje na to zmniejszenie si\u0119 ilo\u015bci neuroinhibitor\u00f3w (zwi\u0105zk\u00f3w hamuj\u0105cych), zw\u0142aszcza adenozyny oraz neuroaktywator\u00f3w, w tym \u03b2-estradiolu (silnego sterydu neuroaktywnego pobudzaj\u0105cego m\u00f3zg), noradrenaliny (hormonu zwi\u0119kszaj\u0105cego m.in. stopie\u0144 czujno\u015bci organizmu) oraz nat\u0142oku nowych bod\u017ac\u00f3w sensorycznych, takich jak pierwszy kontakt noworodka z powietrzem, grawitacj\u0105, twardymi powierzchniami, przestrzeni\u0105 i zimnymi warunkami otoczenia. Wobec tego autorzy wnioskuj\u0105, \u017ce zarodki i p\u0142ody zwierz\u0105t gospodarskich nie mog\u0105 cierpie\u0107 przed porodem i podczas niego. Cierpienie mog\u0105ce pojawi\u0107 si\u0119 u noworodka wi\u0105\u017c\u0105 z pocz\u0105tkiem oddychania, a wi\u0119c dotleniania tkanek, co powoduje hamowanie aktywno\u015bci elektrycznej m\u00f3zgu przez wspomnian\u0105 ju\u017c wcze\u015bniej adenozyn\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jednak r\u00f3\u017cne sk\u0142adniki wra\u017cliwo\u015bci mog\u0105 rozwija\u0107 si\u0119 w zr\u00f3\u017cnicowanym tempie. Na przyk\u0142ad stwierdzono, \u017ce p\u0142\u00f3d jagni\u0119cia mo\u017ce by\u0107 \u015bwiadomy odg\u0142os\u00f3w wydawanych przez matk\u0119, czyli jej wokalizacji.<\/p>\n\n\n\n

Dekornizacja i usuwanie zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w u byd\u0142a<\/p>\n\n\n\n

Dekornizacja, to usuni\u0119cie wykszta\u0142conych rog\u00f3w u byd\u0142a bez wzgl\u0119du na jego wiek, natomiast usuwania zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w dokonuje si\u0119, gdy maj\u0105 one ok. 5\u201310 mm, czyli mniej wi\u0119cej od 4 do 6 tygodnia \u017cycia ciel\u0105t. Praktyki te wynikaj\u0105 z ch\u0119ci cz\u0142owieka do u\u0142atwienia sobie opieki nad zwierz\u0119tami oraz zwi\u0119kszenia bezpiecze\u0144stwa pracy w gospodarstwie rolnym przy obs\u0142udze zwierz\u0105t \u2013 zmniejszenie liczby uraz\u00f3w u ludzi i zwierz\u0105t. Zwierz\u0119ta bezro\u017cne nie wymagaj\u0105 wi\u0119kszej przestrzeni\u00a0w kojcach czy boksach oraz przy stole paszowym lub \u017c\u0142obie. Najcz\u0119\u015bciej stosowanymi sposobami s\u0105: kauteryzacja termiczna (przy\u017ceganie) \u017cegad\u0142em gazowym lub elektrycznym, na\u0142o\u017cenie pasty kaustycznej (dekornizacja chemiczna) i amputacja chirurgiczna.<\/p>\n\n\n\n

Ustawa o ochronie ciel\u0105t (Dyrektywa Rady 2008\/119\/WE z dnia 18 grudnia 2008 r. ustanawiaj\u0105ca minimalne normy ochrony ciel\u0105t) nie wspomina o usuwaniu zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w i dekornizacji. Jednak w niekt\u00f3rych krajach obowi\u0105zkowe jest zapewnienie ulgi w b\u00f3lu podczas bolesnych zabieg\u00f3w. Zaleca si\u0119 niestosowanie chemicznego usuwania zawi\u0105zk\u00f3w, a ich wypalanie. Powinno ono by\u0107 wykonywane w znieczuleniu miejscowym przez wykwalifikowanego i kompetentnego pracownika. Wczesna dekornizacja nie powinna by\u0107 rutynow\u0105 procedur\u0105 i stosowanie jej u wybranego osobnika, to alternatywa dla jej przeprowadzenia w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Kastracja<\/p>\n\n\n\n

Kolejnym zabiegiem zootechniczno-weterynaryjnym jest kastracja. Mi\u0119so kastrat\u00f3w nie posiada charakterystycznego samczego zapachu i smaku, za wyst\u0119powanie kt\u00f3rych odpowiedzialne s\u0105 androstenon (feromon sterydowy syntetyzowany w j\u0105drach) i skatol (produkt rozk\u0142adu aminokwasu \u2013 tryptofanu).<\/p>\n\n\n\n

W przypadku ciel\u0105t kastracja by\u0142a do tej pory w Polsce rzadko stosowana, gdy\u017c opasane by\u0142y buhajki, a nie wolce. Obecnie, wraz z rozwojem hodowli byd\u0142a mi\u0119snego zdarza si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej, a np. w USA wykonuje si\u0119 co roku ok. 15 mln takich zabieg\u00f3w. W przypadku prosi\u0105t jest to powszechny zabieg. U tryczk\u00f3w kastracj\u0119 przeprowadza si\u0119 z podobnych powod\u00f3w jak u prosi\u0105t, chocia\u017c skopki obecnie s\u0105 rzadziej tuczone ni\u017c tryczki, poniewa\u017c tucz jagni\u0105t jest prowadzony do ni\u017cszej masy ko\u0144cowej i negatywne cechy zapachowe i smakowe mi\u0119sa nie ujawniaj\u0105 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Kastruje si\u0119 te\u017c ogiery, m.in. dlatego, \u017ce wa\u0142achy maj\u0105 spokojniejszy temperament. Kastracja uniemo\u017cliwia te\u017c u\u017cycie do rozrodu samc\u00f3w o niskiej warto\u015bci hodowlanej.<\/p>\n\n\n\n

Zabieg ten mo\u017ce by\u0107 wykonywany 4 metodami: krwaw\u0105 (chirurgiczn\u0105) polegaj\u0105c\u0105 na usuni\u0119ciu j\u0105der z worka mosznowego; bezkrwaw\u0105 (metod\u0105 Burdizzo) polegaj\u0105c\u0105 na zmia\u017cd\u017ceniu powr\u00f3zk\u00f3w nasiennych za pomoc\u0105 specjalnych kleszczy Burdizzo (od nazwiska autora metody) lub na\u0142o\u017ceniu gumowych pier\u015bcieni zaciskowych; metod\u0105 po\u015bredni\u0105, czyli wazektomi\u0105 \u2013 przeci\u0119cie lub podwi\u0105zanie nasieniowod\u00f3w; metod\u0105 chemiczn\u0105 i hormonaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce, zgodnie z przepisami, kastracj\u0119 chirurgiczn\u0105 (operacj\u0119) mo\u017ce wykona\u0107 jedynie lekarz weterynarii, natomiast pozosta\u0142e, b\u0119d\u0105ce zabiegami medycznymi \u2013 wykwalifikowany personel medyczny lub pomocniczy, czyli lekarz weterynarii lub technik weterynarii. Europejskie przepisy s\u0105 pod tym wzgl\u0119dem bardziej restrykcyjne ni\u017c ameryka\u0144skie. W Stanach Zjednoczonych kastracj\u0119 mo\u017ce wykona\u0107 na przyk\u0142ad w\u0142a\u015bciciel byd\u0142a bez wzgl\u0119du na stosowan\u0105 metod\u0119, tak\u017ce chirurgiczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Zabieg ma wp\u0142yw na zachowanie si\u0119 ciel\u0105t i ich dobrostan. Po kastracji mog\u0105 wyst\u0105pi\u0107: obrz\u0119k, spadek masy cia\u0142a, krwotok, sztywny ch\u00f3d, niech\u0119\u0107 do poruszania si\u0119. Rzadko skutkiem jest upadek zwierz\u0119cia. M\u0142odsze osobniki zwykle lepiej znosz\u0105 stres zwi\u0105zany z kastracj\u0105, \u0142atwiej je mo\u017cna poskromi\u0107, wi\u0119kszy jest zakres metod, kt\u00f3re mo\u017cna wykorzysta\u0107 i potrzebuj\u0105 zwykle kr\u00f3tszego okresu rekonwalescencji po zabiegu.<\/p>\n\n\n\n

U buhajk\u00f3w poni\u017cej 8 dnia \u017cycia mo\u017cna bez znieczulenia stosowa\u0107 kastracj\u0119 za pomoc\u0105 elastycznych opasek gumowych, kt\u00f3re ograniczaj\u0105 przep\u0142yw krwi do moszny. Opaski musz\u0105 by\u0107 nowe, a narz\u0119dzie \u2013 elastrator, czyste. Zwierz\u0119 musi by\u0107 unieruchomione, aby nie mog\u0142o kopa\u0107, gry\u017a\u0107 ani obraca\u0107 si\u0119, a j\u0105dra musz\u0105 by\u0107 w mosznie. Ciel\u0119ta starsze powinny by\u0107 na 1 miesi\u0105c przed zabiegiem zaszczepione przeciwko t\u0119\u017ccowi, a w dniu kastracji nale\u017cy poda\u0107 dawk\u0119 przypominaj\u0105c\u0105. Powik\u0142ania po kastracji spowodowane niew\u0142a\u015bciwie wykonanym zabiegiem mog\u0105 pogorszy\u0107 dobrostan m\u0142odych wolc\u00f3w oraz wp\u0142yn\u0105\u0107 negatywnie na efektywno\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105 ich odchowu i opasu.<\/p>\n\n\n\n

Z bada\u0144 na kastrowanych \u015bwiniach wynika, \u017ce wokalizacja pozwala na analiz\u0119 ich dobrostanu. Analiza odg\u0142os\u00f3w wydawanych przez kastrowane knurki pozwoli\u0142a na ocen\u0119 b\u00f3lu podczas tego zabiegu. Ponadto do oceny g\u0142os\u00f3w zaprz\u0119gni\u0119ta zosta\u0142a sztuczna inteligencja. Za jej pomoc\u0105 naukowcy dekoduj\u0105 odg\u0142osy jako sygna\u0142y stan\u00f3w pozytywnych lub negatywnych.<\/p>\n\n\n\n

U owiec poddanych kastracji obserwuje si\u0119 zwijanie warg, dr\u017cenie, wokalizacj\u0119 i nieprawid\u0142ow\u0105 postaw\u0119. Ostry b\u00f3l trwa kilka godzin, przechodz\u0105c w b\u00f3l przewlek\u0142y \u2013 ponad 48 godzinny. Wiek owiec poddanych kastracji \u2013 5, 21 i 42 dzie\u0144 \u017cycia, nie mia\u0142 znaczenia w odczuwaniu b\u00f3lu. Jednak ostatnio stwierdzono, \u017ce m\u0142odsze zwierz\u0119ta s\u0105 na niego wra\u017cliwsze ni\u017c kastrowane p\u00f3\u017aniej. Z kolei starsze osobniki \u0142atwiej zapada\u0107 mog\u0105 na silniej manifestowany chroniczny stan zapalny po kastracji ni\u017c tryczki kastrowane w wieku 2 dni, cho\u0107 mo\u017ce to te\u017c by\u0107 bardziej spowodowane wielko\u015bci\u0105 usuni\u0119tej tkanki moszny ni\u017c wiekiem zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f3l mo\u017ce u zwierz\u0105t zmniejszy\u0107 spo\u017cycie paszy (te\u017c pobieranie siary!) i prze\u017cuwanie, powodowa\u0107 lizanie, pocieranie lub drapanie bolesnych miejsc, niech\u0119\u0107 do ruchu, zgrzytanie z\u0119bami, wykrzywianie warg, zmian\u0119 interakcji spo\u0142ecznych i postaw w celu unikni\u0119cia poruszania si\u0119 lub powodowania kontaktu z bolesnym miejscem.<\/p>\n\n\n\n

Obcinanie ogon\u00f3w<\/p>\n\n\n\n

W intensywnym chowie \u015bwi\u0144 problemem jest kanibalizm objawiaj\u0105cy si\u0119 m.in. obgryzaniem ogon\u00f3w. Istnieje wiele przyczyn takiego zachowania: brak materia\u0142u wzbogacaj\u0105cego \u015brodowisko, s\u0142aba wentylacja, du\u017ce zmiany temperatury w ci\u0105gu dnia, wysoki poziom amoniaku w chlewni, du\u017ce stado i zag\u0119szczenie zwierz\u0105t, zaburzenia pokarmowe, s\u0142aby stan zdrowia, niezbilansowana dawka pokarmowa lub mieszanka tre\u015bciwa, czynniki indywidualne, takie jak wiek czy genetyka. Jednym ze sposob\u00f3w zapobiegania jest kurtyzacja. Jednak nie gwarantuje ona ca\u0142kowitego wyeliminowania tego zjawiska. Prawdopodobnie regeneracja nerwu po kurtyzacji uwra\u017cliwia zwierz\u0119ta i aktywizuje je, co sprawia wzrost agresji. Mo\u017ce ona zosta\u0107 skierowana na inne cz\u0119\u015bci cia\u0142a. Obecnie zabiegu tego nie wolno wykonywa\u0107 rutynowo, lecz tylko w stadach, w kt\u00f3rych wyst\u0119puje kanibalizm. Innym rozwi\u0105zaniem jest wzbogacenie \u015brodowiska w materia\u0142 daj\u0105cy \u015bwiniom zaj\u0119cie, cho\u0107by zastosowanie \u015bci\u00f3\u0142ki, w kt\u00f3rej mog\u0105 ry\u0107, czyli zamanifestowa\u0107 jedno ze swoich naturalnych zachowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Obcinanie ogon\u00f3w u owiec jest praktykowane w wielu krajach jako spos\u00f3b na zapobieganie osiedlaniu si\u0119 paso\u017cyt\u00f3w w tych cz\u0119\u015bciach cia\u0142a, kt\u00f3re s\u0105 ciep\u0142e i wilgotne oraz w celu zapobie\u017cenia tworzeniu si\u0119 ko\u0142tun\u00f3w w okolicy miednicy i zadu. W niekt\u00f3rych krajach jest to tradycja. Przy kurtyzacji zaleca si\u0119 pozostawienie 3 kr\u0119g\u00f3w ogona w celu zakrycia odbytu i sromu. Zabieg ten wywo\u0142uje u zwierz\u0105t b\u00f3l. Wiek owiec poddanych kurtyzacji \u2013 5, 21 i 42 dzie\u0144 \u017cycia, podobnie jak w przypadku kastracji, nie mia\u0142 wp\u0142ywu na wielko\u015b\u0107 odczuwanego b\u00f3lu.<\/p>\n\n\n\n

Rutynowy zabieg czynnikiem stresowym<\/p>\n\n\n\n

Zabiegi powoduj\u0105 u zwierz\u0105t pot\u0119\u017cny stres, poniewa\u017c s\u0105 bolesne. B\u00f3l jest oceniany wska\u017anikami behawioralnymi, fizjologicznymi i produkcyjnymi, poniewa\u017c odchylenia od normalnego zachowania si\u0119 s\u0105 jednymi z najwa\u017cniejszych indykator\u00f3w wyst\u0119powania b\u00f3lu. Szczeg\u00f3lnie u\u017cyteczne u byd\u0142a s\u0105 kryteria fizjologiczne, poniewa\u017c ma ono spokojne usposobienie, wi\u0119c aby dostrzec wyra\u017ane reakcje behawioralne, obra\u017cenia musia\u0142yby by\u0107 powa\u017cne. Dobrostan zwierz\u0105t mo\u017cna ponadto ocenia\u0107 za pomoc\u0105 wska\u017anik\u00f3w klinicznych, funkcji m\u00f3zgu i innych.<\/p>\n\n\n\n

Po u\u017cyciu \u017cegad\u0142a do usuwania zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w, a tak\u017ce w trakcie wykonywania tym narz\u0119dziem zabiegu w stadzie, zauwa\u017cono wi\u0119cej zachowa\u0144 samo piel\u0119gnacyjnych. Zmiany te trwa\u0107 mog\u0105 oko\u0142o 4 godzin. \u017begad\u0142o uszkadza sk\u00f3r\u0119 wok\u00f3\u0142 zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w i pozostawia p\u0142ytkie rany. Natomiast przy chemicznym usuwaniu zawi\u0105zk\u00f3w lub dekornizacji tym sposobem, cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 tych czynno\u015bci by\u0142a mniejsza. Ciel\u0119ta przy chemicznym usuwaniu zawi\u0105zk\u00f3w nie manifestuj\u0105 b\u00f3lu, ale po tym zabiegu ju\u017c tak, przez oko\u0142o 3\u20134 godziny. Pasta kaustyczna mo\u017ce g\u0142\u0119boko rani\u0107 zwierz\u0119ta ni\u0105 traktowane, ale te\u017c i inne, kt\u00f3re mia\u0142y kontakt fizyczny ze zwierz\u0119tami poddanymi temu zabiegowi.<\/p>\n\n\n\n

Amputacja wykszta\u0142conych rog\u00f3w zmienia zachowanie podczas zabiegu, kt\u00f3re trwa do 6\u20138 godzin po nim. Usuni\u0119cie rog\u00f3w wp\u0142ywa na sk\u00f3r\u0119, ko\u015bci i czasami na zatoki czo\u0142owe, gdy\u017c powoduje g\u0142\u0119bsze i rozleglejsze uszkodzenia.<\/p>\n\n\n\n

Behawioralne, fizjologiczne i produkcyjne wska\u017aniki b\u00f3lu spowodowane dekornizacj\u0105 i usuwaniem zawi\u0105zk\u00f3w rogowych (Mainau i in. 2012)<\/p>\n\n\n\n

Wska\u017aniki behawioralne<\/strong><\/td>Wska\u017aniki fizjologiczne I produkcyjne<\/strong><\/td><\/tr>
Zwi\u0119kszenie<\/strong><\/td>Zwi\u0119kszenie<\/strong><\/td><\/tr>
stania\/le\u017cenia<\/td>kortyzolu w osoczu<\/td><\/tr>
potrz\u0105sania ogonem<\/td>kortyzolu w \u015blinie<\/td><\/tr>
potrz\u0105sania g\u0142ow\u0105<\/td>t\u0119tna<\/td><\/tr>
strzy\u017cenia uszami<\/td>cz\u0119stotliwo\u015bci oddychania<\/td><\/tr>
kopania<\/td> <\/td><\/tr>
drapania<\/td> <\/td><\/tr>
Zmniejszenie<\/strong><\/td>Zmniejszenie<\/strong><\/td><\/tr>
pobrania paszy i prze\u017cuwania<\/td>masy cia\u0142a<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Hormonalny wska\u017anik dobrostanu<\/p>\n\n\n\n

Hormonem wska\u017anikowym odno\u015bnie do dobrostanu jest kortyzol. Jest on glikokortykoidem wydzielanym przez kor\u0119 nadnerczy w odpowiedzi na bodziec stresowy. Z bada\u0144 wynika, \u017ce jest go mniej we krwi zwierz\u0105t, u kt\u00f3rych usuwano \u017cegad\u0142em zawi\u0105zki rog\u00f3w, ni\u017c u tych, u kt\u00f3rych zastosowano zabieg chemiczny lub poddano dekornizacji, co sugeruje, \u017ce jest on mniej bolesny ni\u017c pozosta\u0142e. Wypalanie zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w niewiele podnosi poziom ca\u0142kowitego st\u0119\u017cenia kortyzolu, kt\u00f3ry podwy\u017csza si\u0119 na 30 min. i po 2\u20134 godzinach wraca do poziomu sprzed zabiegu. Zabieg chemiczny podnosi poziom tego hormonu w osoczu krwi w ci\u0105gu 1 godziny od zastosowania pasty kaustycznej, a wraca do poziomu sprzed zabiegu w czasie od ponad 4 do 24 godzin od jego wykonania. Natomiast dekornizacja zwi\u0119ksza jego st\u0119\u017cenie w osoczu krwi w ci\u0105gu 30 min. po zabiegu i opada do poziomu wyj\u015bciowego w czasie od 5 do 9 godzin.<\/p>\n\n\n\n

Zmiany hormonalne i behawioralne wskazuj\u0105ce na ostry b\u00f3l spowodowany dekornizacj\u0105 lub usuni\u0119ciem zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w mo\u017cna zmniejszy\u0107 poprzez zastosowanie kombinacji znieczulenia miejscowego oraz og\u00f3lnoustrojowego i podaj\u0105c niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Ciel\u0119ta mog\u0105 odczuwa\u0107 b\u00f3l po usuni\u0119ciu zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w, jak i po dekornizacji przez 24 do 48 godzin, wi\u0119c nale\u017ca\u0142oby przed\u0142u\u017cy\u0107 czas podawania \u015brodk\u00f3w przeciwb\u00f3lowych. Zastosowanie np. meloxicamu\u00a0u owiec zmniejszy\u0142o manifestacj\u0119 objaw\u00f3w b\u00f3lu u sztuk poddanych kastracji i kurtyzacji, a efekt dzia\u0142ania tego \u015brodka trwa\u0142 24 godziny.<\/p>\n\n\n\n

Mimika jako odzwierciedlenie b\u00f3lu<\/p>\n\n\n\n

Zwykle w warunkach terenowych nie mo\u017cna oceni\u0107 wska\u017anik\u00f3w fizjologicznych b\u00f3lu na podstawie analiz krwi. Opracowane zosta\u0142y skale punktowe oceny mimiki (\u201ewyrazu twarzy\u201d) dla gryzoni laboratoryjnych, kr\u00f3lik\u00f3w, koni i owiec (SPFES, ang. Sheep Pain Facial Expression Scale). W ostatnim przypadku skala obejmuje 5 cech ocenianych od 0 (bez b\u00f3lu) do 2 punkt\u00f3w (b\u00f3l obecny), a 1, to b\u00f3l cz\u0119\u015bciowo obecny. Ocenia si\u0119: zw\u0119\u017cenie oczodo\u0142u \u2013 zamkni\u0119cie szpary mi\u0119dzy powiekami, co powoduje jej zw\u0119\u017cenie; nozdrza i rynienk\u0119 podnosow\u0105 \u2013 ocena kszta\u0142tu, nozdrza u\u0142o\u017cone\u00a0w kszta\u0142t litery V; policzki \u2013 zaci\u015bni\u0119cie policzk\u00f3w, ich uwypuklenie; uszy \u2013 ich postawa, ca\u0142kowicie obr\u00f3cone dobrzusznie i doogonowo; profil wargi i szcz\u0119ki \u2013 profil prosty i wkl\u0119s\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Jednym z wa\u017cnych cel\u00f3w w\u0142a\u015bciwego dobrostanu zwierz\u0105t jest ich utrzymanie bez b\u00f3lu, uraz\u00f3w i chor\u00f3b. Jest wi\u0119c priorytetem wykrywanie u nich i ocena intensywno\u015bci b\u00f3lu, poniewa\u017c nie potrafi\u0105 bezpo\u015brednio zakomunikowa\u0107 swoich uczu\u0107. Niezb\u0119dna jest identyfikacja specyficznych wska\u017anik\u00f3w wra\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 \u0142atwe w stosowaniu. Istnieje ich kilka dla ssak\u00f3w i ptak\u00f3w, niewiele dla ryb. Do wykrycia b\u00f3lu zwykle wystarczy pojedynczy wska\u017anik behawioralny, ale po\u0142\u0105czenie wska\u017anik\u00f3w r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w zwi\u0119ksza czu\u0142o\u015b\u0107 i swoisto\u015b\u0107 oceny b\u00f3lu. Indykatory og\u00f3lnie zwi\u0105zane ze stresem mo\u017cna wykorzysta\u0107 do wskazania, \u017ce zwierz\u0119 na co\u015b cierpi, co mo\u017ce by\u0107 b\u00f3lem.<\/p>\n\n\n\n

Zapobieganie b\u00f3lowi wywo\u0142anemu r\u00f3\u017cnymi zabiegami zootechnicznymi, weterynaryjnymi i piel\u0119gnacyjnymi jest istotne w praktyce hodowlanej i w chowie masowym. Obiektywna ocena stopnia wielko\u015bci b\u00f3lu u zwierz\u0105t jest trudna. Mo\u017cna tego dokona\u0107, np. za pomoc\u0105 parametr\u00f3w krwi (kortyzol). Dla niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w, w tym zwierz\u0105t gospodarskich, opracowano skale b\u00f3lu na podstawie mimiki, np. dla owiec. Istniej\u0105 te\u017c systemy oceny b\u00f3lu spowodowanego zapaleniem sutka czy kulawizn\u0105 u tych zwierz\u0105t. Takie skale s\u0105 te\u017c dla kr\u00f3lik\u00f3w i koni. W \u0142agodzeniu b\u00f3lu znajduj\u0105 zastosowanie \u015brodki do miejscowego znieczulania, jak i NLPZ o wyd\u0142u\u017conym czasie dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n

Konieczne s\u0105 badania, aby stworzy\u0107 i sprawdzi\u0107 nowe wska\u017aniki oraz opracowa\u0107 systemy oceny b\u00f3lu, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 dostosowane do ka\u017cdej sytuacji i dla ka\u017cdego gatunku.<\/p>\n\n\n\n

dr hab. Piotr Dorszewski KPODR<\/p>\n\n\n\n

Opracowano na podstawie:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Broom, D.M. 2016. Considering animals\u2019 feelings. [Considering animals\u2019 feelings. Animal Sentience 005],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Mainau E., Temple D., Manteca X., 2012. Wp\u0142yw dekornizacji i usuwania zawi\u0105zk\u00f3w rog\u00f3w na dobrostan ciel\u0105t. [https:\/\/www.fawec.org\/pl\/publikacje-bydlo\/203-wplyw-dekornizacji-usuwania-zawiazkow-rogow-dobrostan-cielat],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Mainau E., Temple D., Manteca X., 2013. Wp\u0142yw kastracji na dobrostan trzody chlewnej. [https:\/\/www.fawec.org\/media\/com_lazypdf\/pdf\/Fact_Sheet_FAWEC_n5_pl.pdf],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Mainau E., Temple D., Lloch P., Manteca X., 2017. Welfare implications of tail docking and castration in sheep. [https:\/\/www.fawec.org\/media\/com_lazypdf\/pdf\/Fact_Sheet_FAWEC_n18_En.pdf],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Mellor D.J., Diesch T.J., 2006. Onset of sentience: the potential for suffering in fetal and newborn farm animals. Applied Animal Behaviour Science 100, 48-57. [https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/abs\/pii\/S0168159106001122],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Prunier A., Mounier L., Le Neindre P., Leterrier C., Morm\u00e8de P., Paulmier V., Prunet P., Terlouw C., Guatteo R., 2013. Identifying and monitoring pain in farm animals: a review. Animal 7:6, 998\u20131010. doi:10.1017\/S1751731112002406 [https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S1751731112002406?via%3Dihub],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Rowan A.N., D\u2019Silva J.M., Duncan I.J.H., Palmer N., 2022. Animal sentience: history, science, and politics. Animal Sentience 31(1). [https:\/\/www.wellbeingintlstudiesrepository.org\/cgi\/viewcontent.cgi?article=1697&context=animsent],<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Go\u0142\u0119biewski M., Kali\u0144ska A., Radzikowski D., Kot M., Najwa\u017cniejsze zabiegi zootechniczno-weterynaryjne u ciel\u0105t. [https:\/\/www.farmer.pl\/produkcja-zwierzeca\/bydlo-i-mleko\/najwazniejsze-zabiegi-zootechniczno-weterynaryjne-u-cielat,118619.html].<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cz\u0119sto r\u00f3\u017cne zabiegi piel\u0119gnacyjne, zootechniczne i weterynaryjne wykonywane rutynowo, mog\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 zmiany zachowa\u0144 u zwierz\u0105t, zw\u0142aszcza m\u0142odych, prowadz\u0105c nawet<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4443,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[18,23,24,20],"tags":[],"class_list":["post-5362","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-bydlo-miesne","category-bydlo-mleczne","category-kozy-i-owce"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5362","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5362"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5362\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5363,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5362\/revisions\/5363"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4443"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5362"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5362"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5362"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}