{"id":4066,"date":"2021-12-01T10:38:39","date_gmt":"2021-12-01T09:38:39","guid":{"rendered":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/?p=4066"},"modified":"2021-12-01T11:02:03","modified_gmt":"2021-12-01T10:02:03","slug":"stereotypie-czym-sa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/2021\/12\/01\/stereotypie-czym-sa\/","title":{"rendered":"Stereotypie \u2013 czym s\u0105?"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie, to powtarzanie zrytualizowanych czynno\u015bci, cz\u0119sto rytmicznie, pozbawionych celu (bezsensownych) i nieprowadz\u0105cych do zaspokojenia faktycznych fizjologicznych potrzeb zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie s\u0105 zachowaniami odbiegaj\u0105cymi od wzorca dla danego gatunku. Mog\u0105 by\u0107 nawracaj\u0105ce lub sta\u0142e. Niekiedy okre\u015bla si\u0119 je mianem dzia\u0142a\u0144 przeorientowanych, czyli skierowanych na obiekty normalnie nieinteresuj\u0105ce, np. u \u015bwi\u0144 gryzienie krat kojca lub te\u017c dzia\u0142ania samoniszczycielskie (autodestrukcyjne). Ograniczenia wyra\u017cania naturalnego zachowania si\u0119 spowodowane niedostateczn\u0105 powierzchni\u0105 i przestrzeni\u0105 \u017cyciow\u0105, wywo\u0142uj\u0105 dyskomfort i stres.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie s\u0105 pocz\u0105tkiem problem\u00f3w ze zdrowiem fizycznym, co powoduje pojawienie si\u0119 technopatii schorze\u0144 somatycznych i uraz\u00f3w wywo\u0142anych negatywnym oddzia\u0142ywaniem \u015brodowiska, S\u0105 to choroby cywilizacyjne zwierz\u0105t, niezaka\u017ane, wywo\u0142ane bezpo\u015brednio lub po\u015brednio przez niekt\u00f3re elementy technologii wprowadzane do produkcji zwierz\u0119cej i psychiczne, wywo\u0142uj\u0105ce stereotypie. Technopatie wynikaj\u0105  z nieprzystosowania budynk\u00f3w, pomieszcze\u0144 i urz\u0105dze\u0144 do anatomii zwierz\u0105t, np. mog\u0105 by\u0107 spowodowane chowem bez\u015bcio\u0142owym, du\u017c\u0105 koncentracj\u0105 zwierz\u0105t, produkcj\u0105 w re\u017cimie technologicznym.<\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142a i rodzaje stereotypii<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie mog\u0105 by\u0107 mechanizmem adaptacyjnym zabezpieczaj\u0105cym zwierz\u0119ta przed pojawieniem si\u0119 chor\u00f3b psychosomatycznych. Ich \u017ar\u00f3d\u0142em mog\u0105 by\u0107 np.: nieprawid\u0142owe \u017cywienie, nieodpowiedni sk\u0142ad codziennej diety, z\u0142a konstrukcja urz\u0105dze\u0144 do zadawania pasz.<\/p>\n\n\n\n

S\u0105 one patologiami behawioralnymi powstaj\u0105cymi na skutek braku mo\u017cliwo\u015bci adaptacji, co uszkadza naturalne systemy fizjologiczne organizmu. Zwierz\u0119ta wyra\u017caj\u0105 przez nie sw\u00f3j stan emocjonalny \u2013 frustracj\u0119, agresj\u0119, ograniczenie wolno\u015bci i swobody ruchu, poniewa\u017c inaczej nie mog\u0105 roz\u0142adowa\u0107 napi\u0119cia nerwowego. Nasilenie tych zachowa\u0144 jest zr\u00f3\u017cnicowane. Mog\u0105 one by\u0107 sta\u0142e, nawracaj\u0105ce, bezsensowne i autodestrukcyjne. W ostatnim przypadku ilustracj\u0105 mo\u017ce by\u0107 autonarkotyzm, czyli uzale\u017cnienie od uwalnianej przez m\u00f3zg beta-endorfiny o dzia\u0142aniu euforycznym.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie mog\u0105 by\u0107 oralne lub motoryczne. Do pierwszej grupy nale\u017c\u0105 takie zjawiska, jak np. ogryzanie brzeg\u00f3w \u017c\u0142ob\u00f3w, lizanie \u015bcian, \u017cucie drewna z legowisk, do drugiej, np. chodzenie w k\u00f3\u0142ko po kojcu lub boksie, \u201ezabawa\u201d r\u00f3\u017cnymi przedmiotami w kojcu, uderzanie g\u0142ow\u0105 o ogrodzenie, rycie w pod\u0142o\u017cu klatki bez \u015bci\u00f3\u0142ki.<\/p>\n\n\n\n

Za powstawanie i utrwalanie si\u0119 stereotypii jest odpowiedzialny centralny uk\u0142ad nerwowy, cho\u0107 mog\u0105 za nie odpowiada\u0107 i inne struktury, np. u ptak\u00f3w te\u017c pie\u0144 m\u00f3zgu. Rozw\u00f3j stereotypii mo\u017ce by\u0107 spowodowany np. przez utrat\u0119 g\u0119sto\u015bci kom\u00f3rek nerwowych dendryt\u00f3w, na skutek zwi\u0119kszonej stresowo ilo\u015bci glikokortykoid\u00f3w (hormon\u00f3w steroidowych).<\/p>\n\n\n\n

Stereotypiom sprzyjaj\u0105 metody chowu intensywnego. Zaobserwowano, \u017ce nawet 100% zwierz\u0105t mo\u017ce im ulega\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d zwierz\u0105t utrzymywanych przez cz\u0142owieka najcz\u0119stsze i najbardziej zr\u00f3\u017cnicowane stereotypie wyst\u0119puj\u0105 u ps\u00f3w. Motoryczne, to m.in. bieganie w ko\u0142o i pr\u00f3by z\u0142apania w\u0142asnego ogona, skakanie w miejscu, bezruch, natr\u0119tne kiwanie si\u0119, atakowanie obiekt\u00f3w. Natomiast do oralnych mo\u017cna zaliczy\u0107: \u017cucie i wylizywanie ko\u0144czyn, prowadz\u0105ce do infekcji, ssanie pachwin, oparte o agresj\u0119 wypaczone \u0142aknienie, wzmo\u017cone \u0142aknienie i pragnienie (polifagia i polidypsja), gryzienie w\u0142asnych ko\u0144czyn, warczenie na widok tylnych \u0142ap. Samoagresja u ps\u00f3w prowadzi do nieprowokowanej agresji wobec ludzi, poprzez ci\u0105g\u0142e i rytmiczne szczekanie.<\/p>\n\n\n\n

Byd\u0142o<\/p>\n\n\n\n

Ten gatunek zwierz\u0105t gospodarskich nale\u017cy do zwierz\u0105t krepuskularnych dwuszczytowych (\u0142ac. crepusculum, pol. ciemno\u015b\u0107). Dwuszczytowo\u015b\u0107 polega na tym, \u017ce o brzasku i o zmierzchu wykazuj\u0105 aktywno\u015b\u0107 pokarmow\u0105 \u2013 pas\u0105 si\u0119 na pastwisku, a w oborze podchodz\u0105 do \u017c\u0142obu lub sto\u0142u paszowego i pobieraj\u0105 pasz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie dotycz\u0105 zwierz\u0105t intensywnie u\u017cytkowanych. Przede wszystkim obserwuje si\u0119 u nich: ssanie, nadmierne wylizywanie, pseudoprze\u017cuwanie, picie moczu, zwijanie j\u0119zyka, opieranie si\u0119, siedzenie w pozycji psa, wstawanie jak ko\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Nadmierne wylizywanie, to intensywne wylizywanie innych osobnik\u00f3w lub przedmiot\u00f3w. Takie zachowanie mo\u017ce wynika\u0107 z braku kontakt\u00f3w spo\u0142ecznych lub z\u0142ej diety, niedostatecznej ilo\u015b\u0107 paszy obj\u0119to\u015bciowej lub dodatk\u00f3w mineralno-witaminowych.<\/p>\n\n\n\n

Pseudoprze\u017cuwanie polega na wykonywaniu ruch\u00f3w prze\u017cuwania, cho\u0107 w pysku zwierz\u0119 nie ma paszy. Mo\u017ce to wynika\u0107 z niedoboru w\u0142\u00f3kna surowego w dawce pokarmowej. Ta przyczyna mo\u017ce te\u017c powodowa\u0107 picie moczu wyst\u0119puj\u0105ce cz\u0119sto u buhajk\u00f3w w kojcach grupowych.<\/p>\n\n\n\n

Zwijanie j\u0119zyka polega na wykonywaniu nim w pysku lub na zewn\u0105trz nienaturalnych ruch\u00f3w, kt\u00f3rych przyczyn\u0105 mo\u017ce by\u0107 niewystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 paszy obj\u0119to\u015bciowej.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypi\u0105 jest te\u017c przyk\u0142adanie czo\u0142a lub nasady nosa do element\u00f3w wyposa\u017cenia budynku lub do innego zwierz\u0119cia. Takie opieranie si\u0119 mo\u017ce odzwierciedla\u0107 b\u00f3l lub frustracj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi byd\u0142o siada w pozycji psa, z wyprostowanymi przednimi nogami, oznacza to, \u017ce ma niewystarczaj\u0105c\u0105 przestrze\u0144 do po\u0142o\u017cenia si\u0119. A je\u017celi wstaje jak ko\u0144, podnosz\u0105c si\u0119 najpierw na przednich nogach wskazuje to na zbyt ma\u0142\u0105 przestrze\u0144 jak\u0105 ma przed sob\u0105.<\/p>\n\n\n\n

U ciel\u0105t jedn\u0105 ze znanych stereotypii po odsadzeniu jest zabawa j\u0119zykiem, kt\u00f3ry wk\u0142adaj\u0105 do nozdrzy. Lubi\u0105 liza\u0107 i ssa\u0107 wystaj\u0105ce elementy boksu, \u017cuchw\u0119, uszy, moszn\u0119, fa\u0142dy sk\u00f3rne innego ciel\u0119cia, ale te\u017c palce ludzi. Potrzeba ta jest obserwowana przede wszystkim u tych zwierz\u0105t, kt\u00f3re s\u0105 pojone z wiadra.<\/p>\n\n\n\n

\u015awinie<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie u \u015bwi\u0144 s\u0105 wynikiem industrializacji ich \u015brodowiska. Na przyk\u0142ad lochy wi\u0105zane wykazywa\u0142y stereotypie oralne, kt\u00f3re znika\u0142y, gdy ich kojce za\u015bcielono. Wskazuje to na wp\u0142yw braku w \u015brodowisku element\u00f3w behawioralnych je wzbogacaj\u0105cych, a nie na niedostatki \u017cywieniowe. \u015awinie najcz\u0119\u015bciej \u017cuj\u0105 uwi\u0105zy, ogryzaj\u0105 pr\u0119ty w kojcach, li\u017c\u0105 \u015bciany i wylizuj\u0105 drewno z legowisk.<\/p>\n\n\n\n

\u015awinie s\u0105 bardzo inteligentne. Szybko i \u0142atwo popadaj\u0105 w autonarkotyzm, gdy\u017c kojarz\u0105 r\u00f3\u017cne fakty, np. uderzanie g\u0142ow\u0105 w \u015bcian\u0119 lub przegrod\u0119 i ranienie si\u0119 poprawia ich samopoczucie na skutek wyrzutu endorfin. Takie post\u0119powanie uwa\u017ca si\u0119 za mechanizm adaptacyjny, powoduj\u0105cy obni\u017cenie stopnia nara\u017cenia system\u00f3w fizjologicznych na uszkodzenia z powodu zaburze\u0144 neuroendokrynologiczych.<\/p>\n\n\n\n

W badaniach stwierdzono, \u017ce 80% przypadk\u00f3w MMA (\u0142ac. mastitis, metritis, agalactiae, pol. zapalenie gruczo\u0142u mlekowego, zapalenie b\u0142ony \u015bluzowej macicy, bezmleczno\u015b\u0107) powstaje na skutek b\u0142\u0119d\u00f3w \u017cywieniowych i wadliwego utrzymania loch.<\/p>\n\n\n\n

Latem, ch\u00f3w alkierzowy mo\u017ce prowadzi\u0107 do przypadk\u00f3w epizodycznych nag\u0142ej \u015bmierci sercowej (\u0142ac. mors subita cardialis) z powodu przegrzania na skutek ma\u0142o wydajnej wentylacji i ma\u0142ej wysoko\u015bci chlewni. W okresach z niskimi temperaturami otoczenia \u2013 jesieni\u0105 i zim\u0105, cz\u0119sto dochodzi do wych\u0142odzenia i zwi\u0119kszonej zapadalno\u015bci na choroby uk\u0142adu oddechowego, wydalniczego, kostno-stawowego. Wych\u0142odzenie jest szczeg\u00f3lnie niebezpieczne dla prosi\u0105t, kt\u00f3re nie posiadaj\u0105 m.in. tkanki brunatnej odpowiedzialnej za termogenez\u0119 bezdr\u017ceniow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W chlewniach uszkodzenia ko\u0144czyn (kulawizny, zwichni\u0119cia, skr\u0119cenia staw\u00f3w, z\u0142amania) s\u0105 najcz\u0119stsz\u0105 przyczyn\u0105 brakowania loch. Rzadziej s\u0105 ni\u0105 problemy w rozrodzie.<\/p>\n\n\n\n

Dopuszczalne kr\u00f3tkotrwa\u0142e utrzymanie w sektorze porodu w klatkach z jarzmem, w kojcach indywidualnych podczas ja\u0142owienia i cz\u0119\u015bciowo niskiej ci\u0105\u017cy sprawia, \u017ce lochy nie ruszaj\u0105 si\u0119, lecz le\u017c\u0105 przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dnia.<\/p>\n\n\n\n

Powa\u017cn\u0105 stereotypi\u0105 u \u015bwi\u0144 jest kanibalizm. Wyst\u0119puje on u zwierz\u0105t o masie cia\u0142a powy\u017cej 30 kg, a czynnikami ryzyka s\u0105 rasa, wiek, p\u0142e\u0107 i stan zdrowia. Zjawisko polega na cz\u0119stym obgryzaniu uszu, ogon\u00f3w, wygryzaniu bok\u00f3w cia\u0142a i okolic sromu, a nawet zagryzaniu prosi\u0105t przez loch\u0119. Zaburzenie ma charakter wieloczynnikowy i jest zwi\u0105zane z utrzymaniem bez\u015bcio\u0142owym na pod\u0142ogach rusztowych, b\u0142\u0119dami \u017cywieniowymi, z\u0142ym mikroklimatem chlewni, ubogim \u015brodowiskiem niezaspokajaj\u0105cym potrzeb behawioralnych ruchu, eksploracji, zabawy, rycia, pasienia si\u0119, \u017cucia itp., co wywo\u0142uje frustracj\u0119 i apati\u0119. Cierpienie psychiczne i fizyczne (b\u00f3l) obni\u017caj\u0105 drastycznie dobrostan, mog\u0105c w skrajnych przypadkach prowadzi\u0107 do \u015bmierci. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce agresywno\u015b\u0107 zwi\u0119ksza si\u0119 poprzez kontakt z krwi\u0105 gryzionych osobnik\u00f3w. Kurtyzowanie ogonk\u00f3w i przycinanie kie\u0142k\u00f3w mia\u0142o zapobiec tej stereotypii. Obecnie te zabiegi piel\u0119gnacyjne nie s\u0105 obligatoryjne. Jedn\u0105 z przyczyn kanibalizmu mo\u017ce by\u0107 niedob\u00f3r w\u0142\u00f3kna surowego w paszy. Niekt\u00f3rzy hodowcy uwa\u017caj\u0105, \u017ce mo\u017cna tej stereotypii zapobiec stosuj\u0105c w mieszance tre\u015bciwej, np. dla warchlak\u00f3w 10% \u015bruty j\u0119czmiennej.<\/p>\n\n\n\n

Owce<\/p>\n\n\n\n

Te ma\u0142e prze\u017cuwacze s\u0105 zwierz\u0119tami stadnymi, podobnie jak byd\u0142o. Podstawowymi cechami ich zachowa\u0144 stadnych s\u0105: d\u0105\u017cenie do przebywania w grupie, sta\u0142a czujno\u015b\u0107, swoboda kojarzenia pomi\u0119dzy osobnikami stada, silna wi\u0119\u017a mi\u0119dzy matk\u0105 a jej potomstwem.<\/p>\n\n\n\n

Owce musz\u0105 si\u0119 widzie\u0107, aby m\u00f3c si\u0119 porozumiewa\u0107 za pomoc\u0105 wzroku, ale i te\u017c s\u0142uchu oraz w\u0119chu. Dwa ostatnie zmys\u0142y poprawiaj\u0105 ich mo\u017cliwo\u015bci lokalizacji osobnik\u00f3w stada. Jakakolwiek zmiana, np. w sk\u0142adzie lub hierarchii stada zwi\u0105zana cho\u0107by ze znikni\u0119ciem jagni\u0119cia, wywo\u0142uje odpowied\u017a behawioraln\u0105, autonomiczn\u0105 i neuroendokrynologiczn\u0105. Brak kontaktu wzrokowego prowadzi do niekorzystnych zmian w zachowaniu tak\u017ce na poziomie hematologicznym (w krwi).<\/p>\n\n\n\n

U izolowanych owiec pojawiaj\u0105 si\u0119 stereotypie, np. przyspieszona akcja serca i wzmo\u017cony oddech. A\u017curowe przegrody owczarni nie wywo\u0142uj\u0105 tego zjawiska, ale lite ju\u017c je powoduj\u0105. U owiec wyst\u0119puje niewielka mo\u017cliwo\u015b\u0107 adaptacji do samotnego \u017cycia, w kt\u00f3rym opr\u00f3cz przyspieszonego bicia serca, wykazuj\u0105 tak\u017ce nadmiern\u0105 ruchliwo\u015b\u0107 oraz ni\u017csz\u0105 produkcyjno\u015b\u0107 na skutek zwi\u0119kszonego o 15% metabolizmu. Co ciekawe, lustra, w kt\u00f3rych zwierz\u0119ta widzia\u0142y same siebie, obni\u017ca\u0142y reakcj\u0119 stresow\u0105, ale zwierz\u0119ta swoje odbicie traktowa\u0142y jako nieznanego osobnika. Powodowa\u0142o to pojawienie si\u0119 niekorzystnych objaw\u00f3w behawioralnych, ros\u0142o we krwi st\u0119\u017cenie hormon\u00f3w stresu.<\/p>\n\n\n\n

Zauwa\u017cono, \u017ce owce ch\u0119tniej pas\u0105 si\u0119 na pastwisku w kszta\u0142cie kwadratu ni\u017c prostok\u0105ta. Robi\u0105 to intensywniej i efektywniej. Ch\u0119tnie korzystaj\u0105 z zagr\u00f3d znajduj\u0105cych si\u0119 w zacisznych miejscach, odpoczywaj\u0105 w pobli\u017cu drzew. Braki w paszy sprawiaj\u0105, \u017ce wzmaga si\u0119 ruchliwo\u015b\u0107 zwierz\u0105t. Owce, podobnie jak byd\u0142o lubi\u0105 je\u015b\u0107 o wschodzie i o zachodzie s\u0142o\u0144ca, a ilo\u015b\u0107 cykli pobierania paszy wynosi od 4 do 7 w ci\u0105gu doby. Ich dobowe zachowania pokarmowe zmieniaj\u0105 si\u0119 w trakcie trwania sezonu pastwiskowego, co ma zwi\u0105zek z ilo\u015bci\u0105 i jako\u015bci\u0105 dost\u0119pnej zielonki. Ich aktywno\u015b\u0107 ro\u015bnie do szczytu wegetacji, a jesieni\u0105 zmniejsza si\u0119. Na to zachowanie maj\u0105 te\u017c wp\u0142yw m.in. warunki atmosferyczne. Niska temperatura sprawia, \u017ce owce skupiaj\u0105 si\u0119 w grupie, aby zmniejszy\u0107 utrat\u0119 ciep\u0142a. Podczas upa\u0142\u00f3w chroni\u0105 si\u0119 w cieniu i le\u017c\u0105. Bardziej sta\u0142e w swoich zachowaniach odno\u015bnie do zmiennych warunk\u00f3w mikroklimatycznych s\u0105 jagni\u0119ta ni\u017c osobniki doros\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

\u015arodowisko bytowe ma decyduj\u0105cy wp\u0142yw na behawior zwierz\u0105t. Obserwacja w\u0142asnego stada pozwala na zauwa\u017cenie odmiennego zachowania si\u0119 inwentarza, co powinno zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 w\u0142a\u015bciciela i spowodowa\u0107 znalezienie rozwi\u0105zania problemu. W tuczu pastwiskowym jagni\u0105t, dzi\u0119ki ich optymalnej aktywno\u015bci ruchowej, uzyskane mi\u0119so ma np. korzystniejsz\u0105 zawarto\u015b\u0107 kwas\u00f3w t\u0142uszczowych o lepszych walorach prozdrowotnych.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie, nie tylko u owiec, pogarszaj\u0105 rentowno\u015b\u0107 produkcji, co w przypadku owczarstwa ma szczeg\u00f3lnie istotne znaczenie, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie zmian, jakie zasz\u0142y w okresie przemian w naszym kraju (spadek znaczenia ekonomicznego we\u0142ny, a wzrost ma\u0142o popularnego u nas mi\u0119sa jagni\u0119cego).<\/p>\n\n\n\n

Konie<\/p>\n\n\n\n

U koni opisywano ich nawyki i narowy, kt\u00f3re s\u0105 stereotypiami. Do najcz\u0119\u015bciej wymienianych nale\u017cy \u0142ykawo\u015b\u0107. Ko\u0144 opiera si\u0119 o \u017c\u0142\u00f3b, fragment ogrodzenia lub prz\u00f3d boksu, wygina szyj\u0119, napina mi\u0119\u015bnie i wci\u0105ga powietrze, po czym wypuszcza je, wydaj\u0105c przy tym specyficzny odg\u0142os. Nie zawsze musi o co\u015b opiera\u0107 si\u0119. Zauwa\u017cono, \u017ce ko\u0144 \u0142ykawy nie pobiera paszy, a j\u0105 \u0142yka. Konie \u0142ykaj\u0105ce mog\u0105 sprawia\u0107 wra\u017cenie wzd\u0119tych, g\u0142\u00f3wnie z powodu rozrostu pewnych partii mi\u0119\u015bni. Dawniej s\u0105dzono, \u017ce konie \u201e\u0142ykawe\u201d cz\u0119\u015bciej zapadaj\u0105 na kolki. Badania nie wykaza\u0142y jednak \u017cadnej zale\u017cno\u015bci. Wci\u0105gane przez konia powietrze nie dostaje si\u0119 bowiem do \u017co\u0142\u0105dka, st\u0105d kolki i gazowe wzd\u0119cia jelit nie s\u0105 skutkiem \u0142ykania. Konia \u0142ykawego trudno jest utrzyma\u0107 we w\u0142a\u015bciwej kondycji. Jego z\u0119by \u015bcieraj\u0105 si\u0119 zbyt szybko i pod nienaturalnym k\u0105tem. Podobnie dzieje si\u0119 w przypadku tzw. heblowania, czyli mechanicznego \u015bcierania z\u0119b\u00f3w o jakie\u015b powierzchnie.<\/p>\n\n\n\n

Inn\u0105 stereotypi\u0105 jest tkanie. Ko\u0144 ko\u0142ysze si\u0119, przenosz\u0105c ci\u0119\u017car cia\u0142a z jednej przedniej nogi na drug\u0105. Niekt\u00f3re z nich r\u00f3wnocze\u015bnie ko\u0142ysz\u0105 g\u0142ow\u0105 lub zataczaj\u0105 ni\u0105 w powietrzu kr\u0119gi. U osobnik\u00f3w u\u017cytkowanych wierzchowo i tkaj\u0105cych obserwuje si\u0119 tak\u017ce szybsze \u015bcieranie si\u0119 podk\u00f3w. Tkanie wywiera bardzo niekorzystny wp\u0142yw na stan staw\u00f3w ko\u0144czyn. W nasilonych przypadkach dochodzi do powstania obr\u0105czek kostnych, tzw. \u201e\u017cabek\u201d i pojawienia si\u0119 problem\u00f3w, przede wszystkim w stawach nadgarstkowych.<\/p>\n\n\n\n

Do impulsywnych ruch\u00f3w zaliczanych do stereotypii nale\u017cy tak\u017ce niespokojne dreptanie w k\u00f3\u0142ko po swoim boksie lub nerwowe kopanie w \u015bciany budynku. Konie kopi\u0105ce maj\u0105 niekiedy istotne problemy ze stawami skokowymi.<\/p>\n\n\n\n

U ogier\u00f3w u\u017cytkowanych intensywnie, np. wy\u015bcigowo, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142y karier\u0119 sportow\u0105 mo\u017ce dochodzi\u0107 do niebezpiecznego zjawiska samookaleczania si\u0119. Zwierz\u0119 gryzie si\u0119 po bokach k\u0142ody rani\u0105c si\u0119. Rzadziej tak post\u0119puj\u0105 klacze i wa\u0142achy.<\/p>\n\n\n\n

Badania wykaza\u0142y, \u017ce w trakcie wykonywania czynno\u015bci stereotypicznych nast\u0119puje wzrost endorfiny \u2013 hormonu szcz\u0119\u015bcia. Konie stereotypiczne, np. przy niskim poziomie endorfiny zaczynaj\u0105 tka\u0107, a gdy jej poziom wzro\u015bnie \u2013 przestaj\u0105. Konie, podobnie jak \u015bwinie, popadaj\u0105 w autonarkotyzm, orientuj\u0105c si\u0119, \u017ce pewne zachowania mog\u0105 przynie\u015b\u0107 im chwilow\u0105 korzy\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Najlepszym sposobem na zapobiegni\u0119cie pojawianiu si\u0119 problem\u00f3w ze stereotypiami jest zapewnienie koniom odpowiedniego \u015brodowiska, kt\u00f3re b\u0119dzie w stanie zaspokoi\u0107 ich podstawowe potrzeby, da\u0107 poczucie bezpiecze\u0144stwa i komfortu \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Dr\u00f3b<\/p>\n\n\n\n

Do naturalnych zachowa\u0144 drobiu grzebi\u0105cego nale\u017c\u0105: wysiadywania w gnie\u017adzie, siadanie na grz\u0119dzie, dziobanie, stroszenie pi\u00f3r, k\u0105piele piaskowe i s\u0142oneczne, poszukiwanie i pobieranie pokarmu, rozpo\u015bcieranie i trzepotanie skrzyd\u0142ami, grzebanie i ruch.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszym instynktem, jakiego pozbyto si\u0119 u kur by\u0142o kwoczenie.<\/p>\n\n\n\n

Do stereotypii u ptak\u00f3w nale\u017c\u0105: chodzenie po klatce, poruszanie pi\u00f3rami ogona, imitowanie k\u0105pieli pisakowej, kanibalizm, pterofagia. Pozbawienie kur gniazdowania wywo\u0142uje u nich niepok\u00f3j i cierpienie psychiczne, co jest ich wa\u017cniejszym problemem behawioralnym. Kury nioski utrzymywane w du\u017cej grupie wykazywa\u0142y wi\u0119ksze tendencje do zachowa\u0144 patologicznych ni\u017c b\u0119d\u0105ce w mniejszych zespo\u0142ach, co t\u0142umaczy si\u0119 tym, \u017ce by\u0142y wcze\u015bniej utrzymywane w \u015brodowisku naturalnym i w niewielkich grupach. W badaniach okaza\u0142o si\u0119, \u017ce d\u0142ugo\u015b\u0107 fali grzebienia i jego barwa (\u017c\u00f3\u0142to-czerwona) u kur mog\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 zachowa\u0144 dominacyjnych. Zachowania agresywne pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c po pojawieniu si\u0119 w stadzie nowej lub d\u0142ugo nieobecnej kury, a tak\u017ce utrzymywanie kur wsp\u00f3lnie z kogutami. Rywalizacja mi\u0119dzy ptakami wywo\u0142uje frustracj\u0119, a prowadzone walki obra\u017cenia cia\u0142a, a nawet upadki s\u0142abszych zwierz\u0105t. Cz\u0119\u015bciej od kur konkuruj\u0105 ze sob\u0105 koguty. Zjawisko to wykorzystuje si\u0119 w walkach kogut\u00f3w zabronionych w wielu krajach ze wzgl\u0119d\u00f3w etycznych. Walki s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 folkloru, a zakazy powoduj\u0105 niezrozumienie u miejscowej ludno\u015bci, cz\u0119sto takie \u201ezawody\u201d s\u0105 zwi\u0105zane z hazardem.<\/p>\n\n\n\n

U kur w chowie wielkostadnym bateryjnym obserwuje si\u0119 tak\u0105 stereotypi\u0119 jak \u201epuste\u201d zachowania nie\u015bne, okre\u015blane jako pseudogniazdowanie. Szybko zjadana pasza powoduje bolesne wydziobywanie pi\u00f3r i towarzysz\u0105ce temu krwawienia, a ods\u0142oni\u0119ta sk\u00f3ra nara\u017ca zwierz\u0119ta na dodatkowe urazy zewn\u0119trzne. Tak\u017ce brak grz\u0119dy jest przyczyn\u0105 takich zachowa\u0144, podobnie jak pozbawienie kur mo\u017cliwo\u015bci k\u0105pieli piaskowych.<\/p>\n\n\n\n

Do przyczyn powstania kanibalizmu u ptak\u00f3w zalicza si\u0119 m.in. za du\u017ce ich zag\u0119szczenie w budynku, przy jednocze\u015bnie ma\u0142ej wilgotno\u015bci i intensywnym o\u015bwietleniu oraz niew\u0142a\u015bciwej diecie.<\/p>\n\n\n\n

Cz\u0119\u015bciej nietypowe zachowania obserwuje si\u0119 w chowie wolnowybiegowym lub w wolierach. Ptaki manifestuj\u0105 tak\u017ce stereotypie o wzmo\u017conej wokalizacji i ruchliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Leczenie<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie bywaj\u0105 trudne w zdiagnozowaniu. Ich mechanizmy nie s\u0105 jeszcze dok\u0142adnie poznane. Nale\u017cy najpierw upewni\u0107 si\u0119, czy jakie\u015b nietypowe zachowanie jest stereotypi\u0105, czy nie wywo\u0142a\u0142 go jaki\u015b inny czynnik. Jako przyk\u0142ad podaje si\u0119 zwykle schorzenia somatyczne uk\u0142adu nerwowego, r\u0105bkowego (limbicznego) i p\u0142at\u00f3w skroniowych, co mo\u017ce prowadzi\u0107 np. do epilepsji psychomotorycznej podobnej do stereotypii.<\/p>\n\n\n\n

Nienormatywne zachowania mog\u0105 by\u0107 wywo\u0142ane zatruciami, np. o\u0142owiem, guzami nowotworowymi, zakrzepami w m\u00f3zgu, urazami mechanicznymi. Du\u017c\u0105 rol\u0119 odgrywa u hodowcy znajomo\u015b\u0107 swoich zwierz\u0105t, a u lekarza weterynarii wiedza z zakresu behawioryzmu. Zwierz\u0119tom nale\u017cy ograniczy\u0107 samotno\u015b\u0107 i nud\u0119 do minimum oraz zmniejszy\u0107 bod\u017ace stresowe, np. st\u0142oczenie w budynku inwentarskim lub zaburzenia socjalne w zachowaniu si\u0119. W \u017cadnym wypadku nie wolno kara\u0107 zwierz\u0105t za okazywanie stereotypi.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie s\u0105 leczone przez modulowanie psychiki zwierz\u0119cia metodami chirurgicznymi, farmakologicznymi i psychologicznymi. Stereotypie oralne zwalcza si\u0119 metodami \u017cywieniowymi, np. poprzez zwi\u0119kszenie ilo\u015bci paszy z obni\u017con\u0105 koncentracj\u0105 sk\u0142adnik\u00f3w pokarmowych, ale zwi\u0119kszon\u0105 ich balastowo\u015bci\u0105 poprzez zwi\u0119kszenie w niej ilo\u015bci w\u0142\u00f3kna surowego. W przypadku ciel\u0105t i koni podaje si\u0119 wi\u0119cej siana.<\/p>\n\n\n\n

Niedokarmianie koni sprawia, \u017ce usuwa si\u0119 przyczyn\u0119 wywo\u0142uj\u0105c\u0105 stereotypi\u0119 dzi\u0119ki dostosowaniu \u015brodowiska do potrzeb. Zwi\u0119kszenie czasu przebywania koni na pastwisku, a nawet na padoku powoduje, \u017ce zwierz\u0119ta przebywaj\u0105 razem, a nie samotnie.<\/p>\n\n\n\n

Przest\u0119powanie konia z nogi na nog\u0119 mo\u017cna zniwelowa\u0107 zwi\u0119kszaj\u0105c cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 trening\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie wska\u017anikiem dobrostanu<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c od jakiego\u015b czasu stereotypie s\u0105 jednym ze wska\u017anik\u00f3w dobrostanu zwierz\u0105t. Brak mo\u017cliwo\u015bci ekspresji specyficznych dla gatunku zachowa\u0144 wywo\u0142uje stres, ale mo\u017ce on by\u0107 zniwelowany stereotypi\u0105, je\u017celi redukuje ona napi\u0119cie nerwowe wywo\u0142ane bod\u017acem stresowym. Gdy stres jest chroniczny, powoduj\u0105c zmiany w uk\u0142adzie nerwowym, nale\u017cy go traktowa\u0107 jako przyczyn\u0119 obni\u017conego dobrostanu. Niski dobrostan wyst\u0119puje te\u017c wtedy, gdy jakie\u015b negatywne do\u015bwiadczenia zaburzaj\u0105 rozw\u00f3j m\u00f3zgu, co mo\u017ce skutkowa\u0107 np. boja\u017aliwo\u015bci\u0105 w \u017cyciu doros\u0142ym zwierz\u0119cia. Jednak te zaburzenia mog\u0105 nie mie\u0107 zwi\u0105zku ze stanami negatywnymi, kt\u00f3re odczuwa zwierz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie i technopatie s\u0105 nas-t\u0119pstwem industrializacji produkcji zwierz\u0119cej, poprzez wprowadzanie nowoczesnych technologii u\u0142atwiaj\u0105cych prac\u0119 cz\u0142owiekowi. Na przyk\u0142ad wprowadzenie mieszanek tre\u015bciwych i automatyzacja ich zadawania wprowadzi\u0142y w \u017cywieniu zwierz\u0105t monodiety, kt\u00f3re s\u0105 przyczyn\u0105 schorze\u0144 gastrycznych, np. wrzod\u00f3w \u017co\u0142\u0105dka, a nawet pylicy p\u0142uc z powodu sypkiej formy ich skarmiania. Wyposa\u017cenie budynk\u00f3w inwentarskich w nowoczesne urz\u0105dzenia do utrzymania mikroklimatu sprawia, \u017ce mo\u017cna go \u0142atwo nadzorowa\u0107 i nim sterowa\u0107, ale niew\u0142a\u015bciwe ich ustawienie mo\u017ce doprowadzi\u0107 do schorze\u0144 p\u0142uc np. z powodu nadmiernego st\u0119\u017cenia szkodliwych gaz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Stereotypie i ich skutki, np. technopatie, s\u0105 zwi\u0105zane z wieloma wska\u017anikami dobrostanu, a ich wyst\u0119powanie jest traktowane jako wyraz nieprawid\u0142owo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
krowy mleczne, fot. M.Rz\u0105sa<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

dr hab. Piotr Dorszewski, KPODR<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stereotypie, to powtarzanie zrytualizowanych czynno\u015bci, cz\u0119sto rytmicznie, pozbawionych celu (bezsensownych) i nieprowadz\u0105cych do zaspokojenia faktycznych fizjologicznych potrzeb zwierz\u0105t. Stereotypie s\u0105<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4069,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[18,23,24,17,13,30],"tags":[],"class_list":["post-4066","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-bydlo-miesne","category-bydlo-mleczne","category-drob","category-owoce","category-trzoda-chlewna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4066","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4066"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4066\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4073,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4066\/revisions\/4073"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4069"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4066"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4066"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4066"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}