{"id":3300,"date":"2020-10-06T09:55:03","date_gmt":"2020-10-06T07:55:03","guid":{"rendered":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/?p=3300"},"modified":"2020-10-06T09:55:05","modified_gmt":"2020-10-06T07:55:05","slug":"co-mowi-krowa-gdy-lezy","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/2020\/10\/06\/co-mowi-krowa-gdy-lezy\/","title":{"rendered":"Co \u201em\u00f3wi\u201d krowa, gdy le\u017cy?"},"content":{"rendered":"\n

Wszystkie zwierz\u0119ta komunikuj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 oraz z lud\u017ami. Zwierz\u0119ta s\u0105 doskona\u0142ymi nadawcami i odbiorcami sygna\u0142\u00f3w. Jednak ludzie nie zawsz\u0105 potrafi\u0105 je \u201eodczyta\u0107\u201d i zrozumie\u0107.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

Problem w\u0142a\u015bciwego rozumienia \u201ej\u0119zyka\u201d zwierz\u0105t jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cny, gdy ma si\u0119 do czynienia ze zwierz\u0119tami bardzo cennymi, np. rasowymi ko\u0144mi wartymi setki tysi\u0119cy euro, ale nie tylko. W\u0142a\u015bciwe odczytanie sygna\u0142\u00f3w, kt\u00f3re przekazuj\u0105 nam zwierz\u0119ta jest istotne np. w produkcji mleka, gdy\u017c z\u0142a interpretacja tego, co widzimy, prowadzi do spadku produkcji, a tym samym pogarsza kondycj\u0119 ekonomiczn\u0105 gospodarstw mlecznych.<\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119ta reaguj\u0105 nawet na niewielkie zmiany w swoim otoczeniu, kt\u00f3re s\u0105 niezauwa\u017calne dla ludzkich zmys\u0142\u00f3w. Ich receptory s\u0105 czulsze ni\u017c ludzkie, przez co spostrzegaj\u0105 drobne r\u00f3\u017cnice w zachowaniu czy ruchach swoich pobratymc\u00f3w i odpowiednio reaguj\u0105. Reakcje s\u0105 r\u00f3\u017cne w zale\u017cno\u015bci od gatunku. Byd\u0142o jest gatunkiem dziennym i ma dobrze rozwini\u0119te wszystkie zmys\u0142y, takie jak w\u0119ch, s\u0142uch, wzrok, smak, dotyk. Nimi wszystkimi kieruje si\u0119 w codziennych czynno\u015bciach szukaj\u0105c paszy, orientuj\u0105c si\u0119 w terenie, kontaktuj\u0105c z innymi osobnikami, tak\u017ce z lud\u017ami.<\/p>\n\n\n\n

Niestety intensywny ch\u00f3w zwi\u0105zany z wysok\u0105 mechanizacj\u0105, du\u017cym zag\u0119szczeniem zwierz\u0105t i d\u0105\u017ceniem do jak najni\u017cszych nak\u0142ad\u00f3w pracy sprawiaj\u0105, \u017ce potrzeby byd\u0142a, a zw\u0142aszcza kr\u00f3w o wysokiej wydajno\u015bci mlecznej, nie s\u0105 w pe\u0142ni zaspokajane. Powoduje to zmiany w zachowaniu oraz wyst\u0119powanie problem\u00f3w z przystosowaniem si\u0119 do otoczenia, co prowadzi do wzrostu liczby uraz\u00f3w, r\u00f3\u017cnych schorze\u0144 i zmniejszenie si\u0119 produkcyjno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119ta chore staj\u0105 si\u0119 apatyczne, le\u017c\u0105 i trzymaj\u0105 si\u0119 z dala od grupy, na legowiskach k\u0142ad\u0105 si\u0119 na mokrym zimnym betonie, gdy\u017c chc\u0105 si\u0119 och\u0142odzi\u0107 z powodu zwi\u0119kszonej temperatury cia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Polegiwanie czy le\u017cenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krowa le\u017cy, gdy odpoczywa. Ma w\u00f3wczas normaln\u0105 pozycj\u0119. Syndrom poleguj\u0105cej krowy (ang. downer cow syndrome, downer cow), to schorzenie objawiaj\u0105ce si\u0119 zaleganiem w pozycji mostkowej przez minimum dob\u0119, przy czym krowa ma ko\u0144czyny u\u0142o\u017cone pod cia\u0142em lub \u201erozkraczone\u201d \u2013 tzw. pozycja \u017caby (ko\u0144czyny roz\u0142o\u017cone szerzej ni\u017c tu\u0142\u00f3w). Pozycja ta mo\u017ce przechodzi\u0107 w tzw. pozycj\u0119 siedz\u0105cego psa, gdy zwierz\u0119 pr\u00f3buje wsta\u0107 opieraj\u0105c si\u0119 na przednich nogach. Czucie jest zachowane w tylnych ko\u0144czynach, ale s\u0105 one \u201ebezw\u0142adne\u201d. Krowy maj\u0105 zachowan\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, reaguj\u0105 na bod\u017ace (np. b\u00f3lowe), na le\u017c\u0105co jedz\u0105 pasz\u0119 i pij\u0105 wod\u0119 oraz wydalaj\u0105 ka\u0142 i mocz.<\/p>\n\n\n\n

Przyczyny polegiwania<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przyczyny schorzenia nie s\u0105 znane. Nie powoduje go ani uszkodzenie aparatu ruchu i kr\u0119gos\u0142upa, ani pora\u017cenie poporodowe wywo\u0142ane niedoborem wapnia (hipokalcemi\u0105), ani t\u0119\u017cyczka pastwiskowa powstaj\u0105ca na skutek niedoboru magnezu (hipomagnezemi\u0105), ani mastitis, czyli stan zapalny gruczo\u0142u mlekowego, ani wzd\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n

Termin \u2013 polegiwanie, pojawi\u0142 si\u0119 w terminologii zootechnicznej po raz pierwszy ju\u017c w po\u0142owie XX wieku. Za d\u0142ugie pozostawanie w tej pozycji, nawet ju\u017c po 6\u201312 godzinach, mo\u017ce powodowa\u0107 uszkodzenie ko\u015bci i mi\u0119\u015bni oraz \u015bci\u0119gien i wi\u0119zade\u0142 (tkanki \u0142\u0105cznej), a tak\u017ce nerwowej.<\/p>\n\n\n\n

Przyczyny polegiwania dzieli si\u0119 na 3 kategorie: 1) pierwotne, 2) wt\u00f3rne i 3) trzeciorz\u0119dne. Do pierwszych z nich zalicza si\u0119 te, kt\u00f3re maj\u0105 pod\u0142o\u017ce metaboliczne \u2013 hipokalcemia, syndrom st\u0142uszczonej w\u0105troby, stres, zw\u0142aszcza oko\u0142oporodowy, uszkodzenia miednicy lub nerw\u00f3w, wyst\u0119puj\u0105ce choroby, np. takie jak mastitis, metritis (zapalenie macicy), zaka\u017cenia patogenami, choroby nowotworowe.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug bada\u0144 ameryka\u0144skich syndrom poleguj\u0105cej krowy wyst\u0119puje w 58% przypadk\u00f3w u samic w pierwszym dniu po wycieleniu, a w pozosta\u0142ych \u2013 do 100. dnia laktacji i cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 u kr\u00f3w mlecznych (90%) ni\u017c u mi\u0119snych (10%). Jednak odsetek kr\u00f3w mlecznych zapadaj\u0105cych na to schorzenie wynosi tylko 0,8\u20131,2% i dotyczy stad du\u017cych o liczebno\u015bci przekraczaj\u0105cej 100 sztuk i \u017cywionych dawkami TMR (ang. total mixed ratio, pol. dawka wymieszana ca\u0142kowicie).<\/p>\n\n\n\n

Diagnostyka i co z niej wynika<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wywiad dotycz\u0105cy chorej sztuki dotyczy nast\u0119puj\u0105cych kwestii \u2013 1) od kiedy krowa zalega, 2) kiedy si\u0119 wycieli\u0142a po raz ostatni, 3) czy wsta\u0142a zaraz po porodzie, 4) czy po ostatnim porodzie krowa by\u0142a leczona na gor\u0105czk\u0119 mleczn\u0105 (pora\u017cenie poporodowe) oraz ile wapnia zu\u017cyto do jej leczenia, 5) czy krowa pr\u00f3bowa\u0142a wstawa\u0107 sama, czy z pomoc\u0105 osoby obs\u0142uguj\u0105cej, 6) w jakim miejscu zalega\u0142a \u2013 czy na betonie, na wybiegu na lodzie, na ok\u00f3lniku, na legowisku, 7) czy mia\u0142a wystarczaj\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 \u015bci\u00f3\u0142ki, 8) czy i kiedy wydala\u0142a mocz i ka\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie pozycja le\u017c\u0105ca jest charakterystyczna dla zalegania poporodowego spowodowanego niedoborem wapnia, a tak\u017ce magnezu, ale organizm krowy reaguje na odpowiednie post\u0119powanie \u2013 podanie \u015brodk\u00f3w zawieraj\u0105cych wap\u0144, magnez, leczenie farmakologiczne.<\/p>\n\n\n\n

W przypadku polegiwania dodatkowymi czynnikami zwi\u0119kszaj\u0105cymi ryzyko s\u0105: ketoza, poronienie, zatrzymanie \u0142o\u017cyska, trudny por\u00f3d, stres, zw\u0142aszcza oko\u0142owycieleniowy oraz wydajno\u015b\u0107 mleczna. Ostatni czynnik jest wprost proporcjonalnie zwi\u0105zany z syndromem polegiwania.<\/p>\n\n\n\n

Ogl\u0119dziny krowy powinny obejmowa\u0107 jej pozycj\u0119, u\u0142o\u017cenie n\u00f3g i ich reakcj\u0119 na bod\u017ace. Pozycja boczna z wyci\u0105gni\u0119tymi ko\u0144czynami, kt\u00f3ra nie jest wywo\u0142ana pora\u017ceniem poporodowym, t\u0119\u017cyczk\u0105 magnezow\u0105 lub wzd\u0119ciem lub, gdy zwierz\u0119 utrzymuje si\u0119 w pozycji mostkowej podparte, np. bel\u0105 lub balotem siana, po usuni\u0119ciu kt\u00f3rych powraca do pozycji bocznej, wskazuje na krytyczny stan zwierz\u0119cia, kt\u00f3re nale\u017cy skierowa\u0107 do natychmiastowego uboju.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi ko\u0144czyny tylne s\u0105 wyci\u0105gni\u0119te ku przodowi i dotykaj\u0105 staw\u00f3w \u0142okciowych, to pozycja taka wskazuje jednoznacznie na uszkodzenie nerwu kulszowego, uraz mi\u0119\u015bni g\u00f3rnych partii ko\u0144czyn miednicznych (tylnych) lub uszkodzenie stawu biodrowego spowodowane z\u0142amaniem lub zwichni\u0119ciem. Perspektywy dla tego zwierz\u0119cia s\u0105 z\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

Pozycja \u017caby wskazuje na boczne wygi\u0119cie w stawie kolanowym. W tym przypadku rokowania s\u0105 fatalne, zw\u0142aszcza je\u017celi dotyczy to lewej i prawej ko\u0144czyny. Je\u017celi chodzi tylko o jedn\u0105 nog\u0119, mo\u017cliwa jest pomoc i wyleczenie.<\/p>\n\n\n\n

Gdy wyci\u0105gni\u0119te do ty\u0142u obie ko\u0144czyny miednicze po ich korekcji powracaj\u0105 do pozycji wyj\u015bciowej, wskazuj\u0105 na znaczn\u0105 degeneracj\u0119 mi\u0119\u015bni i kiepskie rokowania.<\/p>\n\n\n\n

Wykonanie dodatkowych bada\u0144 mo\u017ce pokaza\u0107 inne choroby: mastitis, metritis, uszkodzenie pochwy oraz macicy, zapalenie p\u0142uc, posocznic\u0119, hipotermi\u0119, urazy jamy brzusznej, hipokalcemi\u0119, zaburzenia w gospodarce innych elektrolit\u00f3w (zw\u0142aszcza magnezu i potasu), syndrom st\u0142uszczenia w\u0105troby, pogorszenie wydajno\u015bci pracy nerek, leukocytoz\u0119, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na wyst\u0105pienie u krowy syndromu polegania. Wykrycie przyczyny pierwotnej pozwala zastosowa\u0107 odpowiedni\u0105 terapi\u0119, np. preparatami wapniowymi lub reguluj\u0105cymi gospodark\u0119 wapniow\u0105, \u015brodkami przeciwb\u00f3lowymi i przeciwzapalnymi. O ich zastosowaniu decyduje lekarz weterynarii.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi temperatura cia\u0142a krowy jest normalna (38\u201339,3\u00b0C), liczba oddech\u00f3w r\u00f3wnie\u017c (15\u201335\/min.), serce bije prawid\u0142owo (poni\u017cej 80 razy\/min.), nie ma zmian b\u0142on \u015bluzowych, mo\u017ce to wskazywa\u0107 na uszkodzenie mi\u0119\u015bni przez ich niedokrwienn\u0105 nekroz\u0119, czyli tzw. syndrom uciskowy.<\/p>\n\n\n\n

Syndrom uciskowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ucisk zmniejsza przep\u0142yw krwi, przez co spada natlenowanie i od\u017cywianie tkanek. D\u0142ugotrwa\u0142y zwi\u0119kszony nacisk (ang. pressure damage), szczeg\u00f3lnie na ko\u0144czyny tylne, mo\u017ce powodowa\u0107 obrz\u0119ki, opuchlizn\u0119, przekrwienie, zapalenie tkanki \u0142\u0105cznej, zakrzepic\u0119 \u017cyln\u0105. Niedokrwienie wywo\u0142uje martwic\u0119 np. dolnych partii tylnych ko\u0144czyn lub uszkodzenie nerw\u00f3w \u2013 kulszowego, prostownik\u00f3w palca. Sze\u015bciogodzinny nacisk na jedn\u0105 z ko\u0144czyn powoduje uszkodzenie mi\u0119\u015bni tej nogi, ale nacisk 12-godzinny wywo\u0142uje ju\u017c zmiany nieodwracalne. Zjawisko to mo\u017ce wyst\u0105pi\u0107 przy zaleganiu poporodowym opornym na leczenie lub przy sp\u00f3\u017anionej interwencji farmakologicznej. Zw\u0142aszcza, gdy w por\u0119 nie dostrze\u017cono sztuk le\u017c\u0105cych po wycieleniu, a dopiero przed porannym udojem. Szczeg\u00f3lnie, gdy chore zwierz\u0119ta le\u017ca\u0142y przez wiele godzin na wilgotnym betonie. Do\u017cylny wlew wapnia po porodzie, to przeciwdzia\u0142anie takiej sytuacji i zabezpieczenie krowy przed gor\u0105czk\u0105 mleczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Parali\u017c poporodowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi jednak samica nie zareagowa\u0142a na terapi\u0119, o kt\u00f3rej wspomniano, nie stwierdzono u niej zatrucia (toksemii), posocznicy wywo\u0142anej przez mastitis lub metritis, nie wyst\u0105pi\u0142 syndrom uciskowy mo\u017cna podejrzewa\u0107 parali\u017c poporodowy, zw\u0142aszcza je\u017celi por\u00f3d by\u0142 trudny i d\u0142ugi, a masa noworodka du\u017ca. Sytuacja taka prowadzi do uszkodzenia nerwu zas\u0142onowego le\u017c\u0105cego w miednicy.<\/p>\n\n\n\n

Urazy ko\u0144czyn, a nerki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Z\u0142amania, uszkodzenia mi\u0119\u015bni, ich zerwanie lub zerwanie wi\u0119zade\u0142, gdy krowa pr\u00f3buje sama wsta\u0107, mog\u0105 prowadzi\u0107 do pogorszenia dzia\u0142ania nerek, a nawet ich niewydolno\u015bci. Powstaj\u0105ce w trakcie rozpadu tkanek metabolity przeci\u0105\u017caj\u0105, a co gorsza zapychaj\u0105 uk\u0142ad filtruj\u0105cy. Badanie laboratoryjne krwi mo\u017ce wykaza\u0107 podwy\u017cszony poziom enzymu \u2013 kinazy kreatynowej, kt\u00f3ra reguluje przemiany energetyczne w kom\u00f3rkach, szczeg\u00f3lnie mi\u0119\u015bni szkieletowych, w kt\u00f3rych te procesy s\u0105 bardzo intensywne. Jednak st\u0119\u017cenie tego enzymu wykazuje wysokie wahania osobnicze (norma od 56 do 124 U\/l), co zmniejsza znaczenie diagnostyczne tej metody.<\/p>\n\n\n\n

Odczyn moczu a zaleganie poporodowe<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kontrola pH moczu kr\u00f3w pozwala na sprawdzenie r\u00f3wnowagi kwasowo-zasadowej, a tym samym okre\u015blenie, czy istniej ryzyko wyst\u0105pienia hipokalcemii i zalegania poporodowego. Po porodzie wyst\u0119puje u krowy ujemny bilans energetyczny, ale tak\u017ce zwi\u0119kszone zapotrzebowanie na wap\u0144. Uruchomiony zostaje w\u00f3wczas mechanizm jego uwalniania z ko\u015bci do krwi. Za jego wychwyt odpowiada hormon \u2013 parathormon. Jego \u201eczu\u0142o\u015b\u0107\u201d jest wi\u0119ksza w\u00f3wczas, gdy dzia\u0142a w \u015brodowisku lekko kwa\u015bnym. Wi\u0119c po wycieleniu krowa powinna mie\u0107 lekk\u0105 kwasic\u0119 metaboliczn\u0105. Czy tak jest, mo\u017cna sprawdzi\u0107 bez konieczno\u015bci pobierania krwi i wykonywania analizy laboratoryjnej. Nale\u017cy w\u00f3wczas zbada\u0107 odczyn moczu, np. za pomoc\u0105 papierka lakmusowego. Je\u017celi pH moczu wynosi 8\u20137, wskazuje na zasadowic\u0119 (alkaloz\u0119). Natomiast warto\u015b\u0107 pH na poziomie 5,5\u20136,5, to lekka kwasica metaboliczna. Parathormon mo\u017ce w\u00f3wczas dzia\u0142a\u0107 prawid\u0142owo, co powinno przeciwdzia\u0142a\u0107 hipokalcemii i pora\u017ceniu poporodowemu. Jednak, je\u017celi pH wynosi poni\u017cej 5,5, wskazuje to na kwasic\u0119 metaboliczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Obserwacja kr\u00f3w powinna by\u0107 rutynowym zabiegiem, gdy\u017c pozwala \u201ewychwyci\u0107\u201d zbli\u017caj\u0105ce si\u0119 problemy. Powszechnie wiadomo, \u017ce lepiej zapobiega\u0107 ni\u017c leczy\u0107. Skuteczno\u015b\u0107 wyleczenia kr\u00f3w z polegiwania zale\u017cy od przyczyn i czasu trwania syndromu, powoduj\u0105cego liczne komplikacje i powik\u0142ania, a nawet upadki po 7\u201310 dniach od wyst\u0105pienia choroby, kt\u00f3re w skrajnych przypadkach s\u0105 spowodowane seps\u0105. \u015amiertelno\u015b\u0107 waha si\u0119 od 20 do 67%, a rekonwalescencja 1\/3 liczby choruj\u0105cych kr\u00f3w trwa od 3 do 30 dni. Leczone powinny by\u0107 zwierz\u0119ta \u015bwiadome, reaguj\u0105ce na bod\u017ace, bez zmian patologicznych, pr\u00f3buj\u0105ce wstawa\u0107. Je\u017celi po 24 godzinach obserwuje si\u0119 u nich dyskomfort i oznaki b\u00f3lu, lekarz weterynarii mo\u017ce zaleci\u0107 ich ub\u00f3j. Odpowiednie leczenie umo\u017cliwi chorym sztukom powr\u00f3t do zdrowia i odzyskanie w\u0142a\u015bciwej kondycji.<\/p>\n\n\n\n

Monitoring stada kr\u00f3w jest jednym z wa\u017cnych i tanich sposob\u00f3w post\u0119powania umo\u017cliwiaj\u0105cych ograniczenie koszt\u00f3w produkcji mleka spowodowanych wzrostem brakowania stada na skutek polegiwania oraz rosn\u0105cych koszt\u00f3w us\u0142ug weterynaryjnych. <\/p>\n\n\n\n

dr hab. Piotr Dorszewski
Kujawsko-Pomorski O\u015brodek Doradztwa Rolniczego\u00a0
Fot. A. Budzy\u0144ska<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wszystkie zwierz\u0119ta komunikuj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 oraz z lud\u017ami. Zwierz\u0119ta s\u0105 doskona\u0142ymi nadawcami i odbiorcami sygna\u0142\u00f3w. Jednak ludzie nie zawsz\u0105<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3301,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[18,33,23],"tags":[],"class_list":["post-3300","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-bobowate","category-bydlo-miesne"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3300","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3300"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3300\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3302,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3300\/revisions\/3302"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3301"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3300"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3300"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/technologia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3300"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}