Nawożenie zbóż jarych

Zboża jare nieco różnią się od ozimych pod względem potrzeb pokarmowych, mają bowiem dużo mniej czasu na wydanie plonu. Dlatego należy starać się jak najlepiej wykorzystać dostępne w gospodarstwie środki oraz warunki, w których zboże jare ma wzrastać i kształtować ziarno.

 

A by prawidłowo ustalić nawożenie, trzeba znać zawartość przyswajalnych składników w glebie oraz jej kwasowość, a także potrzeby pokarmowe uprawianych roślin dla uzyskania konkretnego (możliwego do osiągnięcia) plonu. Im większa będzie efektywność nawożenia, tym będzie ono bardziej opłacalne, a straty składników pokarmowych (zwłaszcza azotu) oraz zanieczyszczenie wód – mniejsze.

Efektywność nawożenia zbóż jarych zależy od:

- terminów nawożenia,

- dawek nawożenia podstawowego,

- dostępności wody,

- kwasowości gleby.

Terminy nawożenia powinny być dostosowane do procesu budowy plonu. Zboża przechodzą 5 okresów krytycznych (na schemacie zaznaczonych strzałkami z literą N). W tym czasie nie może w glebie zabraknąć wody i wszystkich potrzebnych składników pokarmowych. W przypadku zbóż jarych fosfor, potas i magnez daje się przedsiewnie, podczas przygotowywania pola do siewu. Natomiast azot może być zastosowany przedsiewnie w całości albo częściowo (w tym przypadku pogłówne uzupełnienie w 1 lub 2 dawkach: w fazie krzewienia i ewentualnie przed strzelaniem w źdźbło).

Dawki nawożenia podstawowego powinny być optymalne w danej sytuacji. Tutaj najważniejsze jest poznanie zasobności gleby i zaplanowanie plonu. Ważna jest strategia nawożenia. Przy ograniczonych środkach finansowych najpierw należy uzupełnić brakujący składnik, a za pozostałą kwotę podać wszystkie inne potrzebne składniki (np. nawóz wieloskładnikowy lub zróżnicowane dawki jednoskładnikowych), zawsze przedsiewnie. Żadnego składnika nie można pominąć, bowiem zgodnie z prawem minimum Liebiga – plon będzie tylko tak duży, na ile pozwoli ilość tego składnika pokarmowego dostępnego dla roślin, którego jest najmniej.

Optymalne pH dla zbóż jarych

Gatunek

Optymalne pH

Pszenica jara

5,6–7,0

Pszenżyto jare

5,8–7,0

Jęczmień jary

6,5–7,3

Żyto jare

4,8–7,0

Owies

5,5–7,0

 

Dostępność wody jest dużym problemem w uprawie zbóż jarych. Przy krótkim okresie wegetacji (w praktyce 120–140 dni) o plonowaniu decyduje przede wszystkim rozkład opadów w okresie od połowy kwietnia do końca maja. Gdy nie ma wody, utrudnione jest pobieranie pokarmu z gleby, a w skrajnych przypadkach ustaje ono całkowicie. Wtedy roślina pobiera wodę i niezbędne składniki z dolnych liści (dlatego podczas suszy można zaobserwować łany zasychające od dołu). Dla poprawienia pojemności wodnej gleby i jej odporności na suszę należy zwiększyć ilość próchnicy – np. poprzez wysiew poplonów na przyoranie, systematyczne nawożenie obornikiem, pozostawianie resztek pożniwnych na polu, uprawę wieloletnich roślin motylkowatych.

Podstawowym warunkiem efektywnego nawożenia zbóż jest regulacja kwasowości gleby. Najbardziej wrażliwy na kwaśny odczyn jest jęczmień, a najbardziej tolerancyjne żyto.

Zarówno zbyt niskie pH gleby (poniżej 5), jak i zbyt wysokie (powyżej 7,5) ogranicza dostępność składników pokarmowych. Jednak doprowadzanie odczynu do obojętnego (pH 6,8–7,2) jest uzasadnione tylko na glebach ciężkich.

Regulacja odczynu gleby dokonywana jest poprzez wapnowanie, przy czym:

- użycie wapna tlenkowego (w formie CaO) jest dopuszczalne wyłącznie na glebach ciężkich – choć lepiej stosować formę węglanową;

- najbezpieczniejsze jest naturalne wapno w postaci mielonych dolomitów, kredy jeziornej itp., a ze związków chemicznych – węglan wapniowy;

- wapnowanie należy przeprowadzać bezpośrednio po zbiorach roślin przedplonowych, odczekać pewien czas i wymieszać z glebą;

- nie należy wapnować bezpośrednio przed siewem, a w razie konieczności podniesienia pH użyć tylko naturalnych form wapna lub małych dawek wapna przemysłowego i dokładnie wymieszać go z glebą, aby nie zaszkodzić siewkom.

Przed wapnowaniem niezbędne jest wykonanie badań gleby. Na podstawie danych otrzymanych z OSChR należy ustalić potrzeby wapnowania, a następnie posłużyć się wskazówkami nawożenia podanymi w tabeli.

 

Zalecane dawki nawozów wapniowych, w tonach CaO/ha

Potrzeby wapnowania

Kategoria gleby

bardzo lekka

lekka

średnia

ciężka

Konieczne

3,0

3,5

4,5

6,0

Potrzebne

2,0

2,5

3,0

3,0

Wskazane

1,0

1,5

1,7

2,0

Ograniczone

1,0

1,0

Zbędne

 

Wapnowanie i nawożenie obornikiem w tym samym czasie i miejscu jest niewskazane, ze względu na niekorzystne reakcje (np. blokadę i uwstecznienie fosforu).

Jednym z ważniejszych czynników ograniczających plonowanie zbóż jarych jest czas. W porównaniu z oziminami mają one znacznie mniej czasu na wykształcenie wszystkich elementów plonu (pędy, kłoski, kwiatki, ziarno), a przy tym dysponują mniejszymi zasobami wody i mają słabiej wykształcone korzenie. Z tych względów prawidłowe nawożenie roślin jarych nie jest łatwe. Z praktyki wynika, że najlepiej dostarczyć składniki do gleby w taki sposób, aby były one dostępne zawsze wtedy, gdy są potrzebne – dlatego u zbóż jarych największe znaczenie ma nawożenie przedsiewne. Zrezygnowanie z wiosennego okołosiewnego nawożenia azotowego jest zatem dużym ryzykiem. Zdecydowanie lepiej przy małych dawkach azotu zastosować go przy siewie albo zaraz po wschodach, natomiast przy dawkach większych podzielić je tak, jak opisano powyżej.

Marek Radzimierski, KPODR Minikowo