Wybór odmiany ma znaczenie

Dobór odpowiednich gatunków i odmian roślin do siewu ma zawsze duże znaczenie. Jest ważny ze względu nie tylko na wielkość plonowania, ale także na przeznaczenie plonu.

Przy wyborze roślin do uprawy trzeba uwzględnić kilka aspektów:

- potencjalną wysokość plonowania, czyli genetycznie uwarunkowaną zdolność rośliny do wydania plonu w określonych warunkach;

- warunki glebowo-klimatyczne (jakość gleby, uwilgotnienie, rozkład temperatur) oraz stosowaną technologię uprawy;

- koszty ochrony roślin przed agrofagami;

- przeznaczenie plonu (pastewne, do przetwórstwa spożywczego, inne).

Podstawowym wskaźnikiem, którym kierują się rolnicy przy wyborze gatunku rośliny uprawnej, jest plonowanie. Wysokość plonu w największym stopniu decyduje o opłacalności uprawy. Należy wybierać odmiany najlepiej plonujące w latach suchych - to bardzo proste stwierdzenie, ale jakże ważne dla rolników naszego regionu, notorycznie borykającego się z niedoborami wilgoci w glebie w okresie wegetacji.

Tylko właściwy dobór gatunku i odmiany daje genetyczną gwarancję uzyskania wysokiej jakości produktu. Jako przykład można posłużyć się właściwościami wypiekowymi mąki pszennej. Jeśli chcemy osiągnąć dobrą jakość wypiekową, lepiej uprawiać pszenicę jarą niż ozimą oraz wybrać odmianę przydatną na cele piekarnicze (z grupy E lub A).

Przypominamy, że wyróżnia się pięć grup technologicznych odmian pszenicy:

- E – odmiany elitarne, o wybitnych cechach jakościowych (nieliczne);

- A – odmiany o bardzo dobrych cechach jakościowych (wypiekowych);

- B – odmiany chlebowe, o przeciętnych cechach jakościowych;

- K – odmiany nadające się na ciastka (nieliczne);

- C – odmiany o złych cechach wypiekowych, przeznaczone na paszę i inne cele.

Podstawę oceny technologicznej odmiany pszenicy z przeznaczeniem np. na chleb tworzy osiem wskaźników: liczba opadania, zawartość białka, wskaźnik sedymentacyjny SDS, ogólna wydajność mąki, wodochłonność mąki, rozmiękczenie ciasta, energia ciasta, objętość chleba. W skupie badane są przeważnie trzy pierwsze wskaźniki. Trzeba jednak pamiętać, że na jakość ziarna pszenicy oprócz cech genetycznych wpływają również inne czynniki: warunki klimatyczne i glebowe, nawożenie itp. Nie ma więc pełnej gwarancji osiągnięcia wymaganych parametrów jakościowych ziarna, ale prawdopodobieństwo ich uzyskania rośnie wraz z potencjałem genetycznym odmiany. Dlatego wysiew pszenicy z grupy A daje bez porównania większe szanse uzyskania dobrej jakości ziarna niż w przypadku odmiany z grupy B lub C.

Jeżeli gospodarstwo ma możliwość zarówno pastewnego wykorzystania ziarna, jak i sprzedania go na cele piekarnicze – wybierać należy odmiany z grupy A (ewentualnie B), ale kierować się takimi czynnikami, jak wysokie plonowanie, dobra odporność na choroby, niska podatność na wyleganie itp. W przypadku uzyskania bardzo dobrych parametrów jakościowych i przy korzystnych relacjach cenowych pszenicę można sprzedać, a jeśli nie uzyskamy dobrej ceny lub jakości wypiekowej – można przeznaczyć ją np. na paszę.

Chociaż dobór odmiany żyta na cele piekarnicze ma mniejsze znaczenie niż u pszenicy, to warto zwrócić uwagę na liczbę opadania (im wyższa, tym lepiej).

Na bardzo dobrych i dobrych glebach preferować należy uprawę pszenicy i jęczmienia, buraków lub rzepaku, a na słabych wysiewać żyto, owies i ich mieszanki, ziemniaki, łubiny itp. Przy wyborze odmiany buraków czy ziemniaków oprócz wysokości plonu trzeba kierować się także odpornością na mątwika, jeśli mamy z tym problem.

Pośrednie miejsce pod względem wymagań glebowych zajmuje pszenżyto oraz kukurydza na ziarno. Ich uprawa na glebach przeciętnych daje bardzo dobre wyniki – najczęściej lepsze od pozostałych gatunków.

Kolejną, bardzo dziś ważną wskazówką przy wyborze odmiany są wymagania odbiorców i warto śledzić je na bieżąco. Spotykamy się tutaj z pojęciem „standard” jako określeniem najbardziej pożądanych cech produktu. Jako przykład niech posłużą browarnicy. Odbiorcy jęczmienia browarnego często określają, jaką konkretnie odmianę będą kontraktować czy skupować ze względu na jej specyficzne właściwości niezbędne dla uzyskania określonej jakości słodu. Młyny czasem podają nazwy kilku odmian, wskazując je jako najbardziej pożądane dla utrzymania standardu mąki. To samo dotyczy innych segmentów rynku produktów rolnych.

Producenci ziemniaka czy sadownicy coraz lepiej radzą sobie z dostarczaniem produktów do ściśle określonego klienta. Obecnie ziemniaki to specjalistyczny produkt – na bezpośrednie spożycie, czipsy, frytki, sałatki, sadzeniaki, skrobię... Odbiorca najczęściej ustala wielkość i warunki odbioru towaru oraz jego jakość, a także rodzaj i wielkość opakowania.

Po ustaleniu potrzeb rynku oraz ocenie swoich możliwości produkcyjnych i organizacyjnych, kolejnym krokiem powinno być wybranie odmiany najlepszej dla danego gospodarstwa. Pomocne tu mogą być wyniki systematycznych badań prowadzonych przez COBORU oraz wyniki uzyskane w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (PDO). O ile COBORU oprócz prowadzenia badań polowych niektóre parametry odmian sprawdza metodami laboratoryjnymi (np. wymarzanie), to w ramach PDO porównuje się wybrane odmiany wyłącznie w warunkach naturalnych, przy różnych poziomach intensywności uprawy.

Co daje poznanie aktualnych wyników badań COBORU i PDO? Przede wszystkim – uzyskujemy dane o poziomie plonowania odmian w każdym roku i przeciętnie w latach badań. Ponadto mamy informacje o odporności na choroby, co ułatwia przygotowanie się do podjęcia odpowiedniej ochrony roślin, a w niektórych przypadkach umożliwia ograniczenie strat w plonach do minimum (np. użycie odmiany mątwikoodpornej). Informacje o odporności na wyleganie, przezimowaniu i innych parametrach odpowiednio dla każdego gatunku pozwalają na podjęcie właściwych działań agrotechnicznych, a dane o zawartości białek, tłuszczów, cukru czy parametrach technologicznych są podstawą decyzji o wyborze odmiany zgodnie z wymogami konkretnego odbiorcy.

Ponieważ najnowsze odmiany prezentowane przez COBORU przeważnie dopiero wchodzą na rynek, dostępność ich materiału siewnego jest ograniczona głównie do gospodarstw prowadzących reprodukcję. Na nabycie nowości mamy więc szansę dopiero po pewnym czasie. Dlatego warto mieć bezpośredni kontakt z gospodarstwami reprodukcyjnymi oraz sprzedawcami nasion. Dobrą okazją do zasięgnięcia informacji odmianowej są także Dni Pola organizowane przez ośrodki doradztwa rolniczego lub bezpośrednio przez firmy hodowlane czy IHAR.

Marek Radzimierski

Kujawsko-Pomorski Ośrodek

Doradztwa Rolniczego

Fot. M. Rząsa