ŻNIWIARSKIE ABECADŁO


     Żniwa stanowią bez wątpienia jedną z najważniejszych czynności wykonywanych przez rolników. Na przestrzeni minionych lat poświęcono jej, a także sprzętom, narzędziom, a  nawet obiektom, szereg terminów, których historię i przeznaczenie obrazuje ten artykuł.  

Bukownik – maszyna do wyłuskiwania (wycierania) ziaren nasion: pszenicy, koniczyny, prosa i lucerny, pierwotnie napędzany ręczną korbą, później silnikiem elektrycznym, różnica między bukownikiem, a młocarnią polegała na odmiennej budowie mechanizmu młócącego.

Cep – narzędzie do ręcznego młócenia zboża, pierwowzór cepa stanowił pospolity kij o zróżnicowanej grubości, od średniowiecza zaczęto używać cepów dwudzielnych składających się z dłuższego - dzierżaka i krótszego – bijaka, połączonych rzemiennymi wiązaniami, wersję tą stosowano jeszcze w okresie międzywojennym, znana jest odmiana cepa służąca jako broń, c. to słowo będące alegorycznym synonimem tępoty ludzkiej.

Grabie konne – maszyna do grabienia siana w wały i zgrabiania kłosów lub słomy ostałych na ściernisku po sprzęcie zbóż.

Kombajn zbożowy – maszyna do zbioru zbóż wykonująca kompleksowo pracę wcześniej używanych maszyn lub maszyny i brygady roboczej, jednocześnie: kosi, młóci, czyści ziarno, zbiera słomę i plewy, zastąpił kosiarkę i młocarnię.

Kosa – narzędzie do ścinania zbóż lub traw, jest rezultatem ewolucji sierpa, obydwu narzędzi używano od czasów starożytnych, prototyp kosy stanowił półkosek (narzędzie o prostym ostrzu osadzonym pod kątem 90º na krótkim trzonku), szersze stosowanie kosy rozpowszechniło się na Bliskim Wschodzie od ok. XII w., zaś w Europie od XVII w., na ziemiach polskich od XIV w., tylko owies żęto sierpem, od 2-giej poł. XIX w. stosowana była powszechnie przy sprzęcie zbóż, do ostrzenia klingi kosy służyła osełka z piaskowca, po kilku tego typu czynnościach zachodziła dodatkowa konieczność klepania ostrza, w szeregu krajów kosa symbolizuje śmierć.

Kosiarka – maszyna do zmechanizowanego koszenia zbóż lub trawy, ścina źdźbła za pomocą przyrządu tnącego.

Młocarnia (młockarnia) – maszyna do oddzielania ziaren zboża od kłosów (omłotu), rzepaku, traw, strączkowych (motylkowych) i marchwi, ojczyzną m. jest Szkocja (1784 r.), pierwsze egzemplarze służyły do separacji ziarna od kłosów, łodyg i łusek zbożowych, jedna maszyna zastępowała pracę 30-50 ludzi, produkcję m. na ziemiach polskich uruchomiono w 1805 r., od 2-giej poł. XVIII w. używana była w rozległych dobrach magnackich, wiek później do napędu zaczęto stosować kierat koński, później: lokomobilę, ciągnik wreszcie silnik parowy (od 1862 r.), wersję samoczynną maszyny produkowano w Polsce do 1990 r., dziś mechanizm młócący tworzy jedynie element składowy kombajnu. 

Odryna – drewniany budynek doprzechowywania siana, wzorzec zapożyczony z Białorusi.

Sieczkarnia – maszyna do cięcia słomy, siana, zielonek, kukurydzy bądź innych roślin przed skarmieniem, słomy na długą sieczkę jako ściółkę i zielonek na kiszonkę, pierwsze sieczkarnie pojawiły się w XIX w. szybko wypierając tzw. rzezaki.

Sierp – najstarsze ręczne narzędzie rolnicze skonstruowane na użytek prac żniwnych, pierwsze ostrza były kamienne, najstarsze relikty archeologiczne dotyczące s. sięgają 10-7 tys. lat p.n.e., na ziemiach polskich stosowany od wczesnego neolitu (4500 lat p.n.e.), aż do XVIII w., w 1-szej poł. XIX w. zaczął stopniowo ustępować miejsca kosie, używany przez biedniejszych chłopów jeszcze przed II wojną światową, główne narzędzie żniwne świata, używany po dziś dzień w krajach zacofanych gospodarczo.

Siewnikzbożowy – maszyna do wysiewania nasion roślin uprawnych zapewniająca ich równomierne rozmieszczanie na polu z jednakową głębokością w gruncie, dotychczas stosowano wersję: ręczną, konną i ciągnikową, urządzenia skonstruowali dwaj Anglicy pod koniec XIX w.

Snop (snopek, zbieranka)– zebrane, ułożone równolegle i związane źdźbła zbóż, traw i lnu rzadziej jęczmienia i rzepaku, stawianie snopów ułatwiało transport po czym przechowywanie  niewymłóconego zboża, dawniej wiązanie snopów wykonywano ręcznie przy użyciu powrósła czyli skręconej, cienkiej wiązki zboża, wprowadzone w 2-giej poł. XIX w. maszyny koszące układały skoszone zboże w porcjach ułatwiających ręczne wiązanie snopka, z kolei snopowiązałki wiązały snopy sznurkiem, zniknęły z pół kiedy pojawiły się kombajny, do suszenia i krótkotrwałego przechowywania snopy ustawiono na polu w mendle (kupki, sztygi, stygi), następnie zwożono do przechowywania w stodołach czasami w tymczasowych stertach, snop rozwiązywano tuż przed samą młocką, szczególną role odgrywał pierwszy zebrany snop zwany „diduchem”, podlegał on zdobieniu, bywał przynoszony do domu w okresie święta Szczodrych Godów (grudzień), snop koloru złotego wykorzystywano w heraldyce (nauce o herbach), gdzie oznaczał rolnictwo, poczciwy snopek tworzy element herbu szwedzkiej dynastii Wazów.

Snopowiązałka (wiązałka) – maszyna do zautomatyzowanego koszenia zboża, rzepaku i traw nasiennych, układania skoszonego materiału w snopy oraz wiązania sznurkiem pierwotnie z sizalu później z polipropylenu, innymi słowy to żniwiarka wyposażona w mechanizm do wiązania snopów, do napędu używano wołów, koni później ciągników, zastąpiona przez kombajn, obecnie niemal całkowicie wyszła z użytkowania, pierwszą skonstruowano w Anglii (1876 r.), „Snopowiązałka” to o dziwo także tytuł albumu płytowego wydanego w 1987 r. przez polski zespół rockowy Voo Voo wykonujący muzykę młodzieżową.

Spichlerz (śpichlerz, spichrz, elewator zbożowy) – budowla jedno lub wielokondygnacyjna do przechowywania materiałów sypkich, głównie ziarna zbóż luzem lub w workach charakteryzująca się zwarta bryłą, stromymi dachami, trójkątnymi szczytami i niewielkimi oknami, spichlerz miejski to typowy magazyn przeważnie murowany, wielokondygnacyjny z windą do transportu zboża oraz kranami i rynnami spustowymi, spichlerz wiejski był najczęściej drewniany, dwukondygnacyjny, otoczony galerią na poziomie jednej lub obu kondygnacji, kryty dachem cztero lub dwuspadowym, najczęściej miał jedno duże wejście i kilka mniejszych okien, niegdyś budynek typowy dla każdego dużego gospodarstwa, jako element zabudowy dworskiej najczęściej murowany ze zdobieniami na fasadzie, obecnie rolę spichlerzy pełnią elewatory.

Stodoła – budynek do przechowywania zebranego zboża (najczęściej snopków) siana i słomy (luzem bądź sprasowanej w bele), prowadzono w niej także omłoty zboża, przechowywano maszyny i pojazdy rolnicze, większe obiekty miały wydzielone: boisko (bojewisko) – do prac bieżących pokryte klepiskiem i dwustronny sąsiek – do przechowywania słomy i siana.  

Suszarnia ziarna – urządzenie do suszenia wilgotnego ziarna wymłóconego podczas zbioru zbóż kombajnem.

Stóg – stożkowy stos siana, rzadziej słomy lub snopków zboża, układany zwykle wokół pionowego drąga zwanego stożyną na tzw. podderku leżącym na ziemi, a wykonanym z gałęzi i słomy, są to również snopki słomy niekiedy siana w kształcie graniastosłupa trójkątnego leżącego na jednym z boków, natenczas występuje coraz rzadziej z uwagi na kompleksową mechanizację zbiorów. 

Sztyga – krąg, okrągła kopka 8-9 snopków skośnie opartych wokół jednego ustawionego po środku, gdy zboże jest wilgotne stawiane są sztygi o mniejszej ilości snopków.

Świronek – niewielki spichlerzyk, z reguły konstrukcji drewnianej, czasem podpiwniczony.

Wialnia – urządzenie do wstępnego oczyszczania młóconego ziarna, oddzielenie od plew i innych zanieczyszczeń (grubych: kłosy i zgoniny, lekkich: plewy), napędzana siłą mięśni rąk, kieratem konnym lub silnikiem elektrycznym, wersja zbożowo-spichrzowa służy do czyszczenia ziarna przyjmowanego do spichrza, natomiast wersja zbożowo-młyńska do czyszczenia ziarna przed przemiałem na mąkę. 

Żniwiarka (apligierka, zrzutka) – maszyna do koszenia zboża lub trawy kosząca i odkładająca ścięte pęki zboża na pomoście wielkości snopa, tak aby umożliwić następny przejazd maszyny bez jazdy po skoszonych roślinach, ż. to kosiarka rozbudowana o mechanizm samoczynnego odsuwania skoszonego materiału, w wersjach późniejszych układająca urobek w postaci tzw. zbierek gotowych do ustawienia snopów, zastąpiła kosiarkę listwową ponadto wcześniej używane kosy i sierpy, pierwszą kosiarkę skonstruowali Brytyjczycy w 1831 r. zaś wersję ulepszona Amerykanie (1838 r.), egzemplarz rodem z USA pozwalał trzykrotnie skrócić czas trwania prac żniwnych, w 2-giej połowie XIX w. budowano wielkogabarytowe konstrukcje o wydajności 18 ha/dziennie ciągnięte przez zaprzęg 20-40 koni roboczych, produkcję polskich ż. rozpoczęto w 1857 r., początkowo maszynę ciągnęły 1-2 konie, zastępowała pracę 3 kosiarzy, po zamontowaniu mechanizmu wiążącego snopy stawała się snopowiązałką, wyparły ją kombajny oraz maszyny do zbierania słomy.

Pomyśleć tylko, ile osób pamięta dzisiaj te nazwy.

opr. Longin Marciniak

Powiatowy Zespół Doradztwa Rolniczego w Inowrocławiu