Choroby ziemniaka

     Ziemniak nie tak dawno uprawiany w każdej zagrodzie, obecnie jest produkowany na skalę towarową w wyspecjalizowanych gospodarstwach. Trzeba jednak pamiętać, że atakowany jest przez wiele chorób.

Patogeny mogą atakować rośliny w okresie wzrostu i rozwoju,  to jest od momentu umieszczenia sadzeniaków w glebie do czasu zbioru, ale także mogą powodować choroby bulw podczas przechowywania.

Choroby, które potencjalnie zagrażają roślinom ziemniaka można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to choroby infekcyjne wywołane czynnikami biotycznymi, druga grupa to choroby nieinfekcyjne wywołane czynnikami abiotycznymi – fizjologicznymi.

Choroby infekcyjne:

Rizoktonioza ziemniaka

Sprawcą jest grzyb. Objawy na bulwach to sklerocja grzyba tworzące ospowatość bulw (do złudzenia podobne do grudek gleby lub obornika).  Po umyciu bulw bardzo widoczne na skórce.

Gnicie kiełków to następny etap rizoktoniozy. Młode kiełki atakowane przez grzyb brunatnieją i zamierają. W ich miejsce wyrastają nowe, słabsze i cieńsze. Wschody są nierówne, rośliny karłowate jednopędowe, czasami brak wschodów.

Trzeci widoczny etap porażenia to próchnienie podstawy łodygi. Zaburzenia w dopływie wody i soli mineralnych powodują zwijanie się liści. Brak transportu asymilatów z liści do bulw powoduje tworzenie się bulwek w kątach pędów bocznych. W późniejszych fazach rozwoju, przy dużej wilgotności grzyb oplata porażoną łodygę tworząc opilśń o brunatnobiałej barwie. Grzyb poraża stolony, na których powstają drobne i zniekształcone bulwy.

Czynniki sprzyjające rozwojowi grzyba to: chłodna wiosna, zbyt głębokie sadzenie, zimne gleby, opóźniony zbiór. Chorobę ogranicza zaprawianie bulw.

Antraknoza ziemniaka

Grzyb zimuje na bulwach i resztkach roślin. Po wysadzeniu bulw stanowi pierwotne źródło zakażenia.  Porażone bulwy są pomarszczone, gumowate, bez turgoru. Porażone liście żółkną, zwijają się, więdną i usychają. Objawy widoczne są najpierw na liściach wierzchołkowych, a następnie na starszych. Porażone łodygi łatwo wyjmują się z gleby. Choroba występuje na cięższych, łatwo zaskorupiających się glebach. Susza glebowa oraz wysoka temperatura powietrza około 30oC sprzyjają rozwojowi grzyba.

Niszczenie resztek roślinnych, poprawny płodozmian, zaprawianie sadzeniaków to elementy agrotechniki zapobiegające rozwojowi grzyba.

Smugowatość ziemniaka

Wirus Y powoduje pojawienie się w pełni lata na nerwach, później także między nerwami, nekrotycznych plam. W drugim roku porażenia objawy chorobowe są lepiej widoczne, pojawiają się wcześniej w postaci mozaikowatości chlorofilu, pomarszczenia i skarlenia liści. Na nerwach, ogonkach liściowych oraz łodygach pojawiają się nekrozy. Liście zasychają, zwijają się, ale utrzymują się na roślinie. Porażone rośliny wcześniej niż zdrowe zamierają.

Chorobę wywołuje wirus przenoszony głównie przez mszycę brzoskwiniowo-ziemniaczaną, szakłakowo-ziemniaczaną, kruszynowo-ziemniaczaną.

Zwalczanie mszyc oraz uprawa odmian mniej podatnych na Wirusa Y ogranicza szkodliwość patogena.

Liściozwój ziemniaka

Wirus L należy do wirusów ciężkich, przenoszony jest wyłącznie przez mszyce w sposób trwały. Porażone liście, najmłodsze zwijają się wzdłuż nerwu głównego, są szorstkie, łamliwe, przy zgniataniu w dłoni wydają charakterystyczny szelest. Późno zakażone rośliny mogą nie wykazywać objawów choroby. W drugim roku po wysadzeniu zakażonych sadzeniaków rośliny słabo rosną, mają wysmukły pokrój z oznakami chloroz. Dolne liście zwijają się wcześniej potem zaczynają zwijać się liście górne. Dolna strona liści ma czerwonofioletową barwę.

Zwalczanie wektorów – mszyc, niszczenie żywicieli zimowych mszyc, uprawa odmian mniej podatnych na wirusa L to sposób na ograniczenie strat w wyniku wystąpienia choroby.

Mozaika kędzierzawa

Wirus M powoduje zmiany mozaikowe, zwijanie się liści, głównie wierzchołkowych. Porażone liście mogą mieć czerwonofioletową barwę, są miękkie. Wirus M z chorej rośliny przenoszony jest przez mszyce lub mechanicznie. Wirus M należy do wirusów ciężkich.

Zwalczanie mszyc ich żywicieli zimowych, wybór do uprawy odmian mniej podatnych, wysadzanie zdrowych, kwalifikowanych sadzeniaków.

Czarna nóżka

Bakterie mogą porażać rośliny podczas wschodów i w pełni wegetacji. Porażone rośliny więdną, liście żółkną, brunatnieją. Charakterystycznym objawem choroby jest czarna barwa podstawy łodygi, jej gnicie. Porażone pędy łatwo wyjąć z gleby. Porażone rośliny w czasie wschodów nie tworzą bulw, porażone w późniejszych fazach wzrostu zawiązują bulwy, które są siedliskiem bakterii i źródłem utajonego zakażenia. Zebrane bulwy są źródłem choroby. Porażają bulwy w czasie przechowywania. W glebie bakterie giną.

Mokra zgnilizna

Jest chorobą występującą podczas przechowywania bulw, ale również może pojawiać się jeszcze w okresie wegetacji. Po rozpadzie bulwy matecznej bakterie zakażają młode bulwki. Zakażenie zwiększają zranienia bulw, jak również porażenie bulw zarazą ziemniaka, suchą zgnilizną. Profilaktyka polega na wyborze odmian mniej podatnych na czarną nóżkę, sadzeniu zdrowych, kwalifikowanych sadzeniaków, unikając krajania bulw, prowadzeniu selekcji na plantacji, a w czasie przechowywania utrzymywaniu optymalnych warunków termicznych i wilgotniościowych.

Alternarioza ziemniaka

Często nazywana wczesną zarazą, bowiem objawy chorobowe wyprzedzają pojawienie się zarazy ziemniaka.  Sprawcą choroby są grzyby powodujące suchą plamistość liści – Alternaria solani oraz grzyby powodujące brunatną plamistość liści – Alternaria alternata, objawy chorobotwórcze wywołane patogenami są podobne.

Głównym źródłem zakażenia są resztki roślinne, bulwy odpadowe, porażone sadzeniaki w czasie zbioru. Alternarioza rozprzestrzenia się w czasie wegetacji przez zarodniki przenoszone w powietrzu i opady deszczu. Objawy chorobowe powodujące suchą plamistość liści ziemniaka pojawiają się na dolnych starszych liściach w postaci ciemnobrunatnych koncentrycznych plam. Porażone tkanki łamią się, są suche. Plamy na liściach prowadzą do ich zamierania. Alternarioza poraża także bulwy, na których widoczne są szarobrunatne wgłębienia w postaci suchych plam.

Brunatna plamistość liści ziemniaka widoczna jest na  łodygach i liściach w postaci drobnych plamek. Na ogonkach liściowych tworzą się ciemne wydłużone plamy.

Grzyb poraża bulwy, na powierzchni bulw powstają ciemnobrunatne suche, płytkie plamy. Podatność roślin na chorobę zwiększają brak składników pokarmowych, porażenie wirusami.

Zaraza ziemniaka

Występuje co roku, ale w różnym nasileniu. Objawy chorobowe na odmianach wczesnych widoczne są już w czerwcu, na późniejszych w lipcu, sierpniu. W warunkach sprzyjających rozwojowi grzyba pojawiają się początkowo pojedyncze żółtawe plamy, na obrzeżach górnych liści, w miarę rozwoju choroby objawy na liściach są widoczne jako brunatne plamy obejmujące całe liście. Rośliny w kilka dni od zakażenia są brunatne, wyglądają jak spalone. W warunkach dużej wilgotności na dolnej stronie porażonych liści pojawia się na pograniczu zdrowej i chorej części biały nalot. Grzyb atakuje także bulwy – tworząc widoczne szarosine wklęsłe plamy. Miąższ w tych miejscach jest rdzawobrunatny, a gnijąca część bulwy jest twarda.

Na plantacjach może także wystąpić zaraza łodygowa. Grzyb poraża głównie łodygi, na których widoczne są na całej długości brunatne plamy. Chore łodygi są kruche, łamią się i zasychają. Choroba w odróżnieniu od typowej zarazy występuje bardzo wcześnie, 50 dni od zasadzenia bulw porażając wszystkie odmiany. Ta forma zarazy wytwarza zarodniki przetrwalnikowe grzyba, który zakaża glebę na kilka lat. W walce z patogenem oprócz profilaktyki obejmującej: zdrowy sadzeniak, dobór odmian o podwyższonej odporności, bardzo ważne jest ustalenie terminu pierwszego zabiegu.

Zasygnalizowałem niektóre choroby ziemniaka, zainteresowanych zachęcam do zapoznania się z metodyką integrowanej ochrony. Publikacja dostępna między innymi na stronie internetowej minrol.gov.pl.

Jan Jaroszewski

Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Fot. W. Janiak