Poniżej przedstawiamy potencjał produkcyjny, organizacje produkcji i koszty analizowanych gospodarstw w zależności od kierunku i skali produkcji.

Potencjał analizowanych gospodarstw był zróżnicowany w zależności od kierunku produkcji i skali produkcji. Skala produkcji była skorelowana z powierzchnią gospodarstw, przy czym największe były gospodarstwa polowe i z mieszaną produkcją.  Te ostatnie o dużej skali produkcji były największe obszarowo – średnio 415 hektarów użytków rolnych, te zaś z  produkcją polową – 238,7 hektara. Z kolei gospodarstwa, w których dominującym kierunkiem produkcji było mleko i wieprzowina były obszarowo zbliżone niezależnie od skali produkcji (tab. 1). Gospodarstwa te różniły się jednak znacznie wielkością ekonomiczną, zróżnicowanie tych gospodarstw zwiększa się wraz ze wzrostem skali produkcji. Gospodarstwa trzodowe o dużej skali produkcji były pod względem wielkości ekonomicznej dwukrotnie większe niż gospodarstwa specjalizujące się w produkcji mleka, były także większe od gospodarstw polowych, które użytkowały około 240 ha użytków rolnych.

Powierzchnia gospodarstw była skorelowana dodatnio z udziałem gruntów dzierżawionych, w gospodarstwach polowych i mieszanych o dużej skali produkcji udział ten wynosił około 50%, podczas gdy w gospodarstwach trzodowych i mlecznych o dużej skali produkcji udział gruntów dzierżawionych wynosił 25–28%. W gospodarstwach polowych i mieszanych o dużej skali produkcji mały był udział nakładów pracy własnej. Szczególnie w gospodarstwach mieszanych, stanowił zaledwie 8%. Z kolei najmniejsze nakłady pracy ogółem na 100 ha UR były w gospodarstwach polowych o dużej skali produkcji – 1,7 AWU/100 ha UR. Małe nakłady pracy rekompensowane były większą wartością maszyn i urządzeń przypadającą na 1 AWU, czyli technicznym uzbrojeniem pracy. W gospodarstwach tych występowała zatem substytucja pracy żywej technicznymi środkami pracy. Najniższa wartość maszyn i urządzeń przypadająca na 1 AWU była w gospodarstwach z produkcją mieszaną o dużej skali produkcji – 77,5 tys. zł/AWU. W tej grupie gospodarstw zarówno wartość aktywów trwałych na hektar, jak i na 1 AWU była najniższa spośród wszystkich analizowanych gospodarstw. Wynikało to z tego, że wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa lepsze było wykorzystanie majątku trwałego.

Wraz ze wzrostem skali produkcji malał udział kapitału własnego w pasywach, było to związane ze wzrostem zadłużenia gospodarstw. Było ono na zbliżonym poziomie niezależnie od kierunku produkcji. W gospodarstwach o małej skali produkcji kształtowało się na poziomie 5–6%, o średniej skali produkcji 6–11%. Najbardziej były zadłużone gospodarstwa polowe i mieszane o dużej skali produkcji, bo zadłużenie majątku wynosiło około 18% (tab. 1).

Tabela 1. Potencjał produkcyjny gospodarstw w zależności od skali produkcji

 

Wyszczególnienie

J.m.

Skala produkcji

mała

średnia

duża

Gospodarstwa polowe

Powierzchnia użytków rolnych

ha

28,12

68,13

238,73

Wielkość ekonomiczna SO

euro

24615

55538

157498

Udział gruntów dzierżawionych

%

16,31

24,21

41,58

Nakłady pracy ogółem na 100 ha UR

AWU

6,38

3,40

1,71

Udział pracy własnej w nakładach pracy ogółem

%

81,05

68,91

35,26

Wartość aktywów trwałych na hektar

37087

35834

20010

Wartość maszyn i urządzeń na AWU

88177

235586

269846

Udział kapitału własnego w pasywach

%

94,07

88,76

81,23

Gospodarstwa trzodowe

Powierzchnia użytków rolnych

ha

17,43

29,94

52,50

Wielkość ekonomiczna SO

euro

33084

74669

176461

Udział gruntów dzierżawionych

%

11,58

17,36

25,72

Nakłady pracy ogółem na 100 ha UR

AWU

9,51

6,49

4,63

Udział pracy własnej w nakładach pracy ogółem

%

99,12

94,38

75,98

Wartość aktywów trwałych na hektar

36869

40565

43993

Wartość maszyn i urządzeń na AWU

51751

102976

187147

Udział kapitału własnego w pasywach

%

93,62

94,40

88,74

Gospodarstwa mleczne

Powierzchnia użytków rolnych

ha

16,71

30,49

54,75

Wielkość ekonomiczna SO

euro

24487

46053

87841

Udział gruntów dzierżawionych

%

11,32

22,57

28,49

Nakłady pracy ogółem na 100 ha UR

AWU

10,74

6,48

4,86

Udział pracy własnej w nakładach pracy ogółem

%

97,03

95,91

80,41

Wartość aktywów trwałych na hektar

36427

37680

39078

Wartość maszyn i urządzeń na AWU

40864

108956

181513

Udział kapitału własnego w pasywach

%

96,97

91,10

85,96

Gospodarstwa mieszane

Powierzchnia użytków rolnych

ha

24,77

65,60

415,00

Wielkość ekonomiczna SO

euro

35191

85551

545002

Udział gruntów dzierżawionych

%

16,92

28,92

55,43

Nakłady pracy ogółem na 100 ha UR

AWU

7,20

3,49

3,86

Udział pracy własnej w nakładach pracy ogółem

%

94,02

84,73

8,09

Wartość aktywów trwałych na hektar

37385

32185

14745

Wartość maszyn i urządzeń na AWU

78185

177573

77465

Udział kapitału własnego w pasywach

%

94,45

89,01

82,20

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Polski FADN

 

Organizacja produkcji wynikała z przyjętego kierunku produkcji. Analizowane gospodarstwa różniły się liczbą utrzymywanych zwierząt, obsadą na 100 ha UR, a także udziałem produkcji roślinnej i zwierzęcej w strukturze produkcji. W gospodarstwach polowych produkcja zwierzęca miała marginalny udział w strukturze produkcji, od 5% w gospodarstwach o dużej skali produkcji do 12% w gospodarstwach o małej skali produkcji. W gospodarstwach tych dominowała produkcja zbóż i roślin oleistych. Szczególnie duży udział był roślin oleistych w  gospodarstwach polowych o dużej skali produkcji. W tej grupie gospodarstw produkcja roślinna to 95%  produkcji ogółem, w tym udział zbóż wynosił 56%, a udział oleistych 28% (tab. 2) Skala produkcji roślinnej była  skorelowana dodatnio z udziałem roślin oleistych w przychodach.

W gospodarstwach trzodowych udział produkcji żywca wieprzowego w strukturze produkcji wynosił od 65% w grupie gospodarstw o najmniejszej skali produkcji do 75% w gospodarstwach o dużej skali produkcji. Gospodarstwa te różniły się obsadą trzody i liczbą sprzedanych tuczników w zależności od skali produkcji. Obsada trzody chlewnej w gospodarstwach o dużej skali produkcji wynosiła ponad 350 sztuk przeliczeniowych (LU) na 100 ha UR i była dwukrotnie większa niż w gospodarstwach o małej skali. Te pierwsze sprzedawały w ciągu roku ponad 1 200 tuczników1, tj. 6,6 razy więcej niż gospodarstwa o małej skali produkcji.

Gospodarstwa specjalizujące się w produkcji mleka różniły się obsadą, wielkością stada krów, jak i pozostałego bydła. Gospodarstwa o dużej skali produkcji utrzymywały około 44 krów i 27 sztuk  pozostałego bydła, a więc 3,8 razy więcej niż gospodarstwa o najmniejszej skali, a obsada bydła była większa tylko o 17,2% (1,2 razy). Wynika to z tego, że większe pogłowie bydła było utrzymywane w gospodarstwach większych obszarowo. I tak, powierzchnia gospodarstw o dużej skali produkcji w stosunku do gospodarstw o małej skali produkcji była 3, 3 razy większa, a pogłowie bydła 3,8 razy. Wzrost obsady był zatem tylko nieznacznie większy od wzrostu powierzchni gospodarstwa. Ta zależność niemalże proporcjonalnego wzrostu pogłowia bydła od wzrostu powierzchni gospodarstwa wynika z konieczności zapewnienia produkcji pasz objętościowych.

Ostatnią analizowaną grupą były gospodarstwa z produkcją wielokierunkową. Ze struktury produkcji wynika, że udział produkcji zwierzęcej i roślinnej w strukturze produkcji ogółem był zbliżony i wynosił około 50%. Gospodarstwa te uprawiały zboża, których udział w powierzchni użytków rolnych stanowił 50–60% oraz produkowały żywiec wieprzowy i mleko. Te  obszarowo największe gospodarstwa, z powierzchnią użytków rolnych 415 hektarów, sprzedawały rocznie ponad 1 300 sztuk tuczników, ponadto utrzymywały 90 krów i 76 sztuk pozostałego bydła. Z kolei gospodarstwa mieszane o małej i średniej skali produkcji nastawione były na uprawę zbóż i chów trzody chlewnej (tab. 2).

Tabela 2. Organizacja produkcji gospodarstw w zależności od skali produkcji

 

Wyszczególnienie

J.m.

Skala produkcji

mała

średnia

duża

Gospodarstwa polowe

Obsada trzody chlewnej na 100 ha UR

LU

14,11

10,27

3,46

Obsada bydła na 100 ha UR

LU

5,28

4,45

2,25

Udział produkcji roślinnej w produkcji ogółem

%

88,77

91,22

94,50

Udział produkcji zbóż w produkcji ogółem

%

37,65

40,89

56,23

Udział produkcji roślin oleistych w produkcji ogółem

%

15,10

17,62

28,04

Udział zbóż w powierzchni UR

%

57,03

55,70

62,86

Gospodarstwa trzodowe

Obsada trzody chlewnej na 100 ha UR

LU

169,18

242,95

350,23

Obsada bydła na 100 ha UR

LU

4,65

3,70

1,76

Trzoda chlewna

LU

29,82

72,73

183,87

Sprzedaż trzody chlewnej w przeliczeniu na tuczniki

szt.

188

480

1232

Udział produkcji zwierzęcej w produkcji ogółem

%

65,20

69,58

75,94

Udział produkcji wieprzowiny w produkcji ogółem

%

65,02

69,58

75,94

Udział zbóż w powierzchni UR

%

79,43

79,61

77,64

Gospodarstwa mleczne

Obsada bydła na 100 ha UR

LU

110,63

120,71

129,65

Obsada trzody chlewnej na 100 ha UR

LU

10,77

7,03

2,69

Liczba krów w gospodarstwie

LU

10,86

21,89

44,41

Pozostałe bydło

LU

7,63

14,91

26,58

Udział produkcji zwierzęcej w produkcji ogółem

%

72,03

80,05

86,03

Udział produkcji mleka w produkcji ogółem

%

61,67

68,09

75,88

Udział zbóż w powierzchni UR

%

39,83

36,73

32,54

Gospodarstwa mieszane

Obsada trzody chlewnej na 100 ha UR

LU

70,93

73,19

48,99

Obsada bydła na 100 ha UR

LU

36,68

22,06

40,39

Liczba krów

LU

2,65

5,37

91,75

Pozostałe bydło

LU

6,44

9,10

75,86

Trzoda chlewna

LU

17,57

48,02

203,30

Sprzedaż trzody chlewnej w przeliczeniu na tuczniki

szt.

110

317

1362

Udział produkcji roślinnej w produkcji ogółem

%

49,39

49,89

47,92

Udział produkcji zwierzęcej w produkcji ogółem

%

49,82

49,65

51,14

Udział zbóż w powierzchni UR

%

58,88

61,78

49,84

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Polski FADN

Organizacja produkcji, jak i skala produkcji miały duży wpływ na koszty produkcji. W tabeli 3, przedstawiono koszty w zależności od kierunku i skali produkcji. Analizowano koszty ogółem, koszty bezpośrednie i koszty czynników zewnętrznych, przeliczone  na hektar użytków rolnych i na 100 zł produkcji. Kosztami, które mają wpływ na wielkość produkcji są koszty bezpośrednie na hektar użytków rolnych, wielkość tych kosztów jest miarą intensywności produkcji. Wraz ze wzrostem skali produkcji wzrastała intensywność produkcji. Wyjątek stanowiły gospodarstwa polowe, w których intensywność produkcji utrzymywała się na tym samym poziomie, około 2 100 zł/ha UR. Ponadto intensywność produkcji w tych gospodarstwach była najniższa spośród analizowanych kierunków produkcji. Z kolei najwyższa intensywność produkcji występowała w gospodarstwach trzodowych i wzrastała wraz ze wzrostem skali produkcji. W gospodarstwach o dużej skali produkcji, koszty bezpośrednie na hektar były o 92% wyższe w stosunku do gospodarstw o małej skali. Wynika to z tego, że w gospodarstwach produkujących żywiec wieprzowy jest duży udział pasz z zakupu, które w strukturze kosztów stanowią 60–80%. Niska była natomiast intensywność produkcji w gospodarstwach mieszanych, szczególnie w gospodarstwach o dużej skali produkcji, w których produkcja zwierzęca stanowiła 50%, miało to niewątpliwie wpływ na produktywność ziemi. Syntetyczną miarą kosztów są koszty ogółem na 100 zł produkcji. Tylko w gospodarstwach specjalizujących się w produkcji mleka, średnie koszty ogółem na 100 zł produkcji malały wraz ze wzrostem skali produkcji. W gospodarstwach o dużej skali produkcji koszty ogółem w latach 2010–2014 na 100 zł produkcji wynosiły 71,40 zł i były mniejsze o 8% w stosunku do gospodarstw o małej skali produkcji. W pozostałych grupach gospodarstw wzrost skali produkcji skutkował wzrostem kosztów. Szczególnie duży wzrost kosztów występował w gospodarstwach z produkcją wielokierunkową o dużej skali produkcji. Ponoszone przez nie  koszty przeliczone na 100 zł wartości produkcji wynosiły 103,67 zł. Spowodowane to było znaczącym wzrostem kosztów czynników zewnętrznych. Gospodarstwa wielokierunkowe mają najwięcej cech przedsiębiorstwa – podstawową siłę roboczą stanowią pracownicy najemni, są silnie powiązane z bankami i dzierżawią dużo ziemi. Koszty zewnętrznych czynników produkcji wynosiły w tych gospodarstwach 23,03 zł/100 zł produkcji (stanowiły 22,2% w kosztach ogółem i były największe spośród analizowanych gospodarstw. Koszty te mają charakter stały, gospodarstwa nie mogą reagować elastycznie na zmiany koniunktury i mają ograniczone możliwości obniżenia tych kosztów. Gospodarstwa wielokierunkowe o dużej skali produkcji miały dużą produkcję zwierzęcą, utrzymywały 168 sztuk bydła, w tym ponad 90 krów i sprzedawały rocznie 1 300 tuczników, użytkowały ponad 415 hektarów gruntów.  W latach 2010–2014 zatrudniały średnio w roku 15 pracowników (AWU), a koszty pracy najemnej wynosiły 676 tys. zł,  tj. 19,72 zł/100 zł produkcji. 

Tabela 3. Koszty  produkcji gospodarstw w zależności od skali produkcji

 

Wyszczególnienie

J.m.

Skala produkcji

mała

średnia

duża

Gospodarstwa polowe

Koszty bezpośrednie na hektar UR

2179

2185

2138

Koszty ogółem na 100 zł produkcji

76,77

79,66

83,01

Koszty czynników  zewnętrznych na 100 zł produkcji

6,41

7,88

12,86

Koszty wynagrodzeń na 100 zł produkcji ogółem

3,48

2,99

6,73

Udział kosztów czynników zewnętrznych w kosztach ogółem

%

8,35

9,90

15,49

Udział wynagrodzeń w kosztach ogółem

%

4,53

3,75

8,11

Gospodarstwa trzodowe

Koszty bezpośrednie na hektar UR

5521

7544

10582

Koszty ogółem na 100 zł produkcji

81,36

80,40

83,25

Koszty czynników  zewnętrznych na 100 zł produkcji

1,94

1,74

3,18

Koszty wynagrodzeń na 100 zł produkcji ogółem

0,16

0,49

1,55

Udział kosztów czynników zewnętrznych w kosztach ogółem

%

2,38

2,17

3,82

Udział wynagrodzeń w kosztach ogółem

%

0,20

0,61

1,86

Gospodarstwa mleczne

Koszty bezpośrednie na hektar UR

2412

3205

4344

Koszty ogółem na 100 zł produkcji

77,55

73,35

71,40

Koszty czynników  zewnętrznych na 100 zł produkcji

2,08

3,25

4,37

Koszty wynagrodzeń na 100 zł produkcji ogółem

0,78

0,58

1,80

Udział kosztów czynników zewnętrznych w kosztach ogółem

%

2,68

4,43

6,12

Udział wynagrodzeń w kosztach ogółem

%

1,00

0,80

2,52

Gospodarstwa mieszane

Koszty bezpośrednie na hektar UR

3425

3702

3985

Koszty ogółem na 100 zł produkcji

80,69

83,92

103,67

Koszty czynników  zewnętrznych na 100 zł produkcji

3,39

5,29

23,03

Koszty wynagrodzeń na 100 zł produkcji ogółem

1,05

1,61

19,72

Udział kosztów czynników zewnętrznych w kosztach ogółem

%

4,20

6,30

22,22

Udział wynagrodzeń w kosztach ogółem

%

1,30

1,92

19,02

 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Polski FADN

 

dr Roman Sass

Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

fot. L. Piechocki